द्वादशः पाठः विद्याध्ानम् न चैरहाय± न च राजहाय± न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि । व्यये कृते वध्र्त एव नित्यं विद्याध्नं सवर्ध्नप्रधनम् ।। 1 ।। विद्या नाम नरस्य रूपमध्िवंफ प्रच्छÂगुप्तं ध्नम् विद्याभोगकरीयशःसुखकरीविद्यागुरूणां गुरुः । विद्या बन्ध्ुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता विद्याराजसुपूज्यतेनहिध्नं विद्या - विहीनः पशुः।।2।। केयूराः न विभूषयन्ित पुरुषंहारानचन्द्रोज्ज्वला न स्नानं न विलेपनं न वुफसुमं नालघवाण्येका समलघड्ढरोति पुरुषं या संस्कृता धयर्ते क्षीयन्तेेे{ख्िालभूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ।। 3 ।। विद्या नाम नरस्य कीतिर्रतुला भाग्यक्षये चाश्रयः ध्ेनुः कामदुघा रतिश्च विरहे नेत्रां तृतीयं च सा । सत्कारायतनं वुफलस्य महिमा रत्नैविर्ना भूषणम् तस्मादन्यमुपेक्ष्य सवर्विषयं विद्याध्िकारं वुफरु।। 4 ।। ृड्ढता मूध्र्जाः । रुचिरा - द्वितीयो भागः शब्दाथार्ः विद्याध्नम् 1;कद्धविद्या राजसु पूज्यते। ;खद्ध वाग्भूषणं भूषणं न। ;गद्धविद्याध्नं सवर्ध्नेषु प्रधनम्। ;घद्ध विदेशगमने विद्या बन्ध्ुजनः न भवति। ;घद्ध सव± विहाय विद्याध्िकारं वुफरु। 2पदानि लिघम्õविभक्ितः वचनम् नरस्य रुचिरा - द्वितीयो भागः गुरूणाम् केयूराः कीतिर्म् भूषणानि 3क ख विद्या राजसु पूज्यते न हि ध्नम् हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः। केयूराः न विभूषयन्ित पुरुषम् न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि। न चैरहाय± न च राजहायर्म् या संस्कृता धयर्ते। सत्कारायतनं वुफलस्य महिमा विद्या - विहीनः पशुः। वाण्येका समलघड्ढरत्नैविर्ना भूषणम्।रोति पुरुषम् 4;कद्ध कः पशुः? ;खद्ध का भोगकरी? ;गद्धके पुरुषं न विभूषयन्ित? ;घद्ध का एका पुरुषं समलघड्ढरोति? ;घद्ध कानि क्षीयन्ते? ;कद्ध विद्याविहीनः नरः पशुः अस्ित। ;खद्ध विद्या राजसु पूज्यते। विद्याध्नम् ;गद्ध चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः पुरुषं न अलघड्ढुवर्न्ित। ;घद्ध पिता हिते नियुघ्क्ते। ;घद्ध विद्याध्नं सवर्प्रधनं ध्नमस्ित। ;चद्ध विद्या दिक्षु कीति± तनोति। 6 ;कद्ध गुरूणां गुरुः का अस्ित? ;खद्ध कीदृशी वाणी पुरुषं समलघड्ढरोति? ;गद्ध व्यये कृते ¯क वध्र्ते? ;घद्ध भाग्यक्षये आश्रयः कः? 7 पुँल्िलघõम् स्त्राीलिघõम् नपुंसकलिघõम् यथा - हाराः अलघड्ढता भूषणम् ................. ................. ................. ................. ................. ................. ................. ................. .................

>Chap-12_N>
ruchiraBhag2-012
द्वादशः पाठः

विद्याधनम्imageedit_1_4074632193

चौरहार्यं राजहार्यं

न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि ।

व्यये कृते वर्धत एव नित्यं

विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् ।। 1 ।।

विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनम्

विद्या भोगकरी यशः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः ।

विद्या बन्धुजनो विदेशगमने विद्या परा देवता

विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्या-विहीनः पशुः ।। 2 ।।

केयूराः न विभूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वला

न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कता मूर्धजाः ।

वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते

क्षीयन्तेेेऽखिलभूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ।। 3 ।।

विद्या नाम नरस्य कीर्तिरतुला भाग्यक्षये चाश्रयः

धेनुः कामदुघा रतिश्च विरहे नेत्रं तृतीयं च सा ।

सत्कारायतनं कुलस्य महिमा रत्नैर्विना भूषणम्

तस्मादन्यमुपेक्ष्य सर्वविषयं विद्याधिकारं कुरु।। 4 ।।


शब्दार्थाः

चौरहार्यम्
- चोरों के द्वारा चुराने योग्य 
 to be stolen by a thief
राजहार्यम् - राजा के द्वारा छीनने योग्य
to be attacked by a king
भ्रातृभाज्यम् - भाइयों के द्वारा बाँटने योग्य
 to be divided among brothers
भारकारि - भार बढ़ाने वाली
 burden
प्रच्छन्नगुप्तम् - अत्यन्त गुप्त
hidden
भोगकरी - भोग का साधन उपलब्ध कराने वाली
giving objects of pleasure
परा  - सबसे बड़ी
the greatest
राजसु - राजाओं में
among kings
केयूराः - बाजूबन्द
bracelets
चन्द्रोज्ज्वला (चन्द्र+उज्ज्वला)  - चन्द्रमा के समान चमकदार
as bright as the moon
विलेपनम्  - शरीर पर लेप करने योग्य सुगन्धित-द्रव्य (चन्दन, केसर आदि)
anointing
नालङ्कृता (न+अलङ्कृता)  - नहीं सजाया हुआ
undecorated
मूर्धजाः  - वेणी, चोटी
plait (hair)
वाण्येका (वाणी+एका) - एकमात्र वाणी
speech alone
समलङ्करोति - अच्छी तरह सुशोभित करती है
decorates
संस्कृता - संस्कारयुक्त (परिष्कृत)
well cultured
धार्यते  - धारण की जाती है
 is borne
क्षीयन्तेेेेऽखिलभूषणानि (क्षीयन्ते+अखिलभूषणानि - सम्पूर्ण आभूषण नष्ट हो जाते हैं
 all ornaments perish
भाग्यक्षये - अच्छे दिन बीत जाने पर
when good days end
आश्रयः - सहारा
 helper
कामदुघा - इच्छानुसर फल देने वाली
yielding all desired objects 

सत्कारायतनम्
- सम्मान का केन्द्र या समूह
storehouse of respects
रत्नैर्विना
- रत्नों से रहित
 without jewells
विद्याधिकारम्  - विद्या पर अधिकार
mastery over learning
तस्मादन्यमुपेक्ष्य  (तस्मात्+अन्यम्+उपेक्ष्य) - अतः दूसरे सबको छोड़कर
therefore giving up  others
Captureexe
1. उपयुक्तकथनानां समक्षम् ‘आम्’, अनुपयुक्तकथनानां समक्षं ‘न’ इति लिखत-

(क) विद्या राजसु पूज्यते।

(ख) वाग्भूषणं भूषणं न।

(ग) विद्याधनं सर्वधनेषु प्रधानम्।

(घ) विदेशगमने विद्या बन्धुजनः न भवति।

(ङ) सर्वं विहाय विद्याधिकारं कुरु।

2. अधोलिखितानां पदानां लिङ्ंग, विभक्तिं वचनञ्च लिखत-

पदानि लिङ्गम् विभक्तिः वचनम्

नरस्य ............... ............... ...............

गुरूणाम्  ............... ............... ...............

केयूराः ............... ............... ...............

कीर्तिम् ............... ............... ...............

भूषणानि ............... ............... ...............

3. श्लोकांशान् योजयत-

 



विद्या राजसु पूज्यते न हि धनम्
हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः।
केयूराः न विभूषयन्ति पुरुषम्
न भ्रातृभाज्यं न च भारकारि।
न चौरहार्यं न च राजहार्यम्  या संस्कृता धार्यते।
सत्कारायतनं कुलस्य महिमा  विद्या-विहीनः पशुः।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषम् रत्नैर्विना भूषणम्।
4. एकपदेन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-

(क) कः पशुः?

(ख) का भोगकरी?

(ग) के पुरुषं न विभूषयन्ति?

(घ) का एका पुरुषं समलङ्करोति?

(ङ) कानि क्षीयन्ते?

5. रेखाङ्कितपदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) विद्याविहीनः नरः पशुः अस्ति।

(ख) विद्या राजसु पूज्यते।

(ग) चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः पुरुषं न अलङ्कुर्वन्ति।

(घ) पिता हिते नियुङ्क्ते।

(ङ) विद्याधनं सर्वप्रधानं धनमस्ति।

(च) विद्या दिक्षु कीर्तिं तनोति।

6. पूर्णवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-

(क) गुरूणां गुरुः का अस्ति?

(ख) कीदृशी वाणी पुरुषं समलङ्करोति?

(ग) व्यये कृते किं वर्धते?

(घ) भाग्यक्षये आश्रयः कः?

7. मञ्जूषातः पुँल्लिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग-नपुंसकलिङ्गपदानि चित्वा लिखत-

विद्या  धनम्  संस्कृता   सततम्   कुसुमम्   मूर्धजाः   पशुः   गुरुः   रतिः

         पुँल्लिङ्गम्               स्त्रीलिङ्गम्               नपुंसकलिङ्गम्

यथा-    हाराः                    अलङ्कता                   भूषणम्

        .................. .................. ..................

        .................. .................. ..................

         .................. .................. ..................


RELOAD if chapter isn't visible.