द्वितीयः पाठः दुबर्र्ुद्धिः विनश्यतिर्र्र्र् अस्ित मगध्देशे पुफल्लोत्पलनाम सरः। तत्रा संकटविकटौ हंसौ निवसतः। कम्बुग्रीवनामकः तयोः मित्राम् एकः वूफमर्ः अपि तत्रौव प्रतिवसति स्म। अथ एकदा धीवराः तत्रा आगच्छन्। ते अकथयन् - फ्वयं श्वः मत्स्यवूफमार्दीन् मारयिष्यामः।य् एतत् श्रुत्वा वूर्ंधीवराणां वातार् श्रुता?फमःअवदत् - ‘‘मित्रो! ¯क युवाभ्याअधुना किम् अहं करामि?’’ हसौ अवदताम् - ‘‘प्रातः यद् उचितं तत्कत्तर्व्यम्।’’ेंवूफमर्ःअवदत् - ‘‘मैवम्। तद् यथा{हम् अन्यं ”दं गच्छामि तथा वुफरुतम्।’’ हंसौ अवदताम् - ‘‘आवां ¯क करवाव?’’वूफमर्ः अवदत् - ‘‘अहं युवाभ्यां सह आकाशमागेर्ण अन्यत्रा गन्तुम् इच्छामि।’’ हंसौ अवदताम् - ‘‘अत्रा कः उपायः?’’ कच्छपः वदति - ‘‘युवां काष्ठदण्डम् एवंफ च×च्वा धरयताम्। अहं काष्ठदण्डमध्ये अवलम्ब्य युवयोः पक्षबलेन सुखेन गमिष्यामि।’’ हंसौ अकथयताम् - ‘‘सम्भवति एषः उपायः। किन्तु अत्रा एकः अपायो{पि वतर्ते।आवाभ्यां नीयमानं त्वामवलोक्य जनाः कििचद् वदिष्यन्ित एव। यदि त्वमुत्तरं दास्यसि तदा तव मरणं निश्िचतम्। अतः त्वम् अत्रौव वस।’’ तत् श्रुत्वा व्रुफ(ः वूफमर्ः अवदत् - ‘‘किमहंमूखर्ः? उत्तरं न दास्यामि। कििचदपि न वदिष्यामि।’’ अतः अहं यथा वदामि तथा युवां वुफरुतम्। एवं काष्ठदण्डे लम्बमानं वूफम± गोपालकाः अपश्यन्। पश्चाद् अधावन् अवदन् च - ‘‘हंहो! महदाश्चयर्म्। हंसाभ्यां सह वूफमोर्{पि उड्डीयते।’’ कश्िचद् वदति - ‘‘यद्ययं वूफमर्ः कथमपि निपतति तदा अत्रौव पक्त्वा खादिष्यामि।’’ अपरः अवदत् - ‘‘सरस्तीरे दग्ध्वा खादिष्यामि’’। अन्यः अकथयत् - ‘‘गृहं नीत्वा भक्षयिष्यामि’’ इति। तेषां तद् वचनं श्रुत्वा वूफमर्ः व्रुफ(ःजातः। मित्राभ्यां दत्तं वचनं विस्मृत्य सः अवदत् - ‘‘यूयं भस्म खादत।’’ तत्क्षणमेव वूफमर्ः दण्डात् भूमौ पतितः। गोपालवैफः सः मारितः। अत एवोक्तम् - सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो नाभ्िानन्दति। स वूफमर् इव दुबुर्िः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति।। रुचिरा - द्वितीयो भागः दुबुर्िः विनश्यति 1 पुफल्लोत्पलम् कम्बुग्रीवः उक्तवान् भवद्भ्याम् अभ्यासः अवलम्ब्य आवाभ्याम् ”दम् उड्डीयते पक्त्वा भक्षयिष्यामि सुहृदाम् भ्रष्टः 2 ;कद्ध वूफमर्स्य ¯क नाम आसीत्? ;खद्ध सरस्तीरे के आगच्छन्? ;गद्ध वूफमर्ः केन मागेर्ण अन्यत्रा गन्तुम् इच्छति? ;घद्ध लम्बमानं वूफम± दृष्ट्वा के अधवन्? 3कः कथयति वंफ प्रति कथयति यथा - प्रातः यद् उचितं तत्कत्तर्व्यम्। हंसौ वूफम± प्रति ;कद्ध अहं भवद्भ्यां सह आकाशमागेर्ण गन्तुम् इच्छामि। .......................................;खद्ध अत्रा कः उपायः? ;गद्ध अहम् उत्तरं न दास्यामि। ;घद्ध यूयं भस्म खादत। रुचिरा - द्वितीयो भागः 4....................।;कद्ध हंसाभ्यां सह वूफमोर्{पि ;खद्ध अहं कििचदपि न ....................। ....................।;गद्ध यः हितकामानां सुहृदां वाक्यं न ....................।;घद्ध एकः वूफमर्ः अपि तत्रौव ;घद्ध अहम् आकाशमागेर्ण अन्यत्रा गन्तुम् ....................। ;चद्ध वयं गृहं नीत्वा वूफम± ....................। 5;कद्ध कच्छपः वुफत्रा गन्तुम् इच्छति? ;खद्ध कच्छपः कम् उपायं वदति? ;गद्ध लम्बमानं वूफम± दृष्ट्वा गोपालकाः किम् अवदन्? ;घद्ध वूफमर्ः मित्रायोः वचनं विस्मृत्य किम् अवदत्? 6;कद्ध वूफमर्ः हंसयोः सहायतया आकाशमागेर्ण अगच्छत्। ;खद्ध गोपालकाः अकथयन् - वयं पतितं वूफम± खादिष्यामः। ;गद्ध वूफमर्ः हंसौ च एकस्िमन् सरसि निवसन्ित स्म। ;घद्ध केचित् ध्ीवराः सरस्तीरे आगच्छन्। ;घद्ध वूफमर्ः अन्यत्रा गन्तुम् इच्छति स्म। ;चद्ध लम्बमानं वूफम± दृष्ट्वा गोपालकाः अधवन्। ;छद्ध वूफमर्ः आकाशात् पतितः गोपालवैफः मारितश्च। ;जद्ध ‘वयं श्वः मत्स्यवूफमार्दीन् मारयिष्यामः’ इति ध्ीवराः अकथयन्। दुबुर्िः विनश्यति 7...................एकःएकस्य वृक्षस्य शाखासु अनेके काकाः वसन्ित स्म। तस्य वृक्षस्य सपर्ः अपि अवसत्। काकानाम् अनुपस्िथतौ काकानां श्िाशून् खादति स्म। ......................................काकः उपायम् ...................।काकाः आसन्। तेषु एकः ................आगच्छतिवृक्षस्य ..................जलाशयः आसीत्। तत्रा एका राजवुफमारी स्नातुं स्म। श्िालायां स्िथतं तस्याः आभरणम् ...................एकः काकः वृक्षस्य उपरि अस्थापयत्। राजसेवकाः काकम् अनुसृत्य ...................समीपम् अगच्छन्। तत्रा ते तं सप± च अमारयन्। अतः एवोक्तम् - उपायेन सव± सि(्यति।

>Chap-02_N>
ruchiraBhag2-002
द्वितीयः पाठः

दुर्बुद्धि: विनश्यतिimageedit_1_4074632193

अस्ति मगधदेशे फुल्लोत्पलनाम सरः। तत्र संकटविकटौ हंसौ निवसतः। कम्बुग्रीवनामकः तयोः मित्रम् एकः कूर्मः अपि तत्रैव प्रतिवसति स्म।

अथ एकदा धीवराः तत्र आगच्छन्। ते अकथयन् -"वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः।" एतत् श्रुत्वा कूर्मः अवदत्-‘‘मित्रे! किं युवाभ्यां धीवराणां वार्ता श्रुता? अधुना किम् अहं करोमि?’’ हंसौ अवदताम् - ‘‘प्रातः यद् उचितं तत्कर्त्तव्यम्।’’ कूर्मः अवदत्- ‘‘मैवम्। तद् यथाऽहम् अन्यं ह्रदं गच्छामि तथा कुरुतम्।’’ हंसौ अवदताम्-‘‘आवां किं करवाव?’’ कूर्मः अवदत्-‘‘अहं युवाभ्यां सह आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छामि।’’

हंसौ अवदताम्-‘‘अत्र कः उपायः?’’ कच्छपः वदति-‘‘युवां काष्ठदण्डम् एकं चञ्च्वा धारयताम्। अहं काष्ठदण्डमध्ये अवलम्ब्य युवयोः पक्षबलेन सुखेन गमिष्यामि।’’ हंसौ अकथयताम्- ‘‘सम्भवति एषः उपायः। किन्तु अत्र एकः अपायोऽपि वर्तते। आवाभ्यां नीयमानं त्वामवलोक्य जनाः किञ्चिद् वदिष्यन्ति एव। यदि त्वमुत्तरं दास्यसि तदा तव मरणं निश्चितम्। अतः त्वम् अत्रैव वस।’’ तत् श्रुत्वा क्रुद्धः कूर्मः अवदत्- ‘‘किमहं मूर्खः? उत्तरं न दास्यामि। किञ्चिदपि न वदिष्यामि।’’ अतः अहं यथा वदामि तथा युवां कुरुतम्।

एवं काष्ठदण्डे लम्बमानं कूर्मं पौराः अपश्यन्। पश्चाद् अधावन् अवदन् च- ‘‘हंहो! महदाश्चर्यम्। हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि उड्डीयते।’’ कश्चिद् वदति- ‘‘यद्ययं कूर्मः कथमपि निपतति तदा अत्रैव पक्त्वा खादिष्यामि।’’ अपरः अवदत्- ‘‘सरस्तीरे दग्ध्वा खादिष्यामि’’। अन्यः अकथयत्- ‘‘गृहं नीत्वा भक्षयिष्यामि’’ इति। तेषां तद् वचनं श्रुत्वा कूर्मः क्रुद्धः जातः। मित्राभ्यां दत्तं वचनं विस्मृत्य सः अवदत्-‘‘यूयं भस्म खादत।’’ तत्क्षणमेव कूर्मः दण्डात् भूमौ पतितः। पौरेः सः मारितः। अत एवोक्तम्-

सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो नाभिनन्दति।

कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति।।

शब्दार्थाः


सरः
- तालाब
pond
कूर्मः/कच्छपः
 - कछुआ
turtle
प्रतिवसति स्म
 - रहता था
 was living
धीवराः
- मछुआरे
fishermen
मत्स्यकूर्मादीन्
- मछली, कछुआ आदि को
fishes, turtles etc.
मारयिष्यामः
- मारेंगे
shall kill
मैवम् (मा+एवम्)
- एेसा नहीं
not so
ह्रदम्
 - तालाब को
 to the pond
धारयताम्
- धारण करें
hold
पक्षबलेन
- पंखो के बल से
with the strength of wings
अपायः
 - हानि
harm
नीयमानम्
- ले जाते हुए
being carried
अवलोक्य
- देखकर
looking
लम्बमानम्
 - लटकते हुए (को)
 swinging
उड्डीयते
 - उड़ रहा है
flying
विस्मृत्य
 - भूल कर
forgetting
भस्म
 - राख
ashes
सुहृदाम्
 - मित्रों का/के/की
of friends
हितकामानाम्
- कल्याण की इच्छा रखने वाले का/के/की
 of wellwishers
अभिनन्दति
- प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार करता/करती है
welcomes
दुर्बुद्धिः
- दुष्ट बुद्धि वाला
crooked

  

Captureexe

1. उच्चारणं कुरुत-

फुल्लोत्पलम् अवलम्ब्य पक्त्वा

कम्बुग्रीवः आवाभ्याम् भक्षयिष्यामि

उक्तवान् ह्रदम् सुहृदाम्

भवद्भ्याम् उड्डीयते भ्रष्टः

2. एकपदेन उत्तरत-

(क) कूर्मस्य किं नाम आसीत्?

(ख) सरस्तीरे के आगच्छन्?

(ग) कूर्मः केन मार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छति?

(घ) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा के अधावन्?

3. अधोलिखितवाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत-

कः कथयति कं प्रति कथयति

यथा- प्रातः यद् उचितं तत्कर्त्तव्यम्। हंसौ कूर्मं प्रति

(क) अहं भवद्भ्यां सह आकाशमार्गेण गन्तुम् इच्छामि। .................... ....................

(ख) अत्र कः उपायः? .................... ....................

(ग) अहम् उत्तरं न दास्यामि। .................... ....................

(घ) यूयं भस्म खादत। .................... ....................

4. मञ्जूषातः क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत-

अभिनन्दति भक्षयिष्यामः इच्छामि वदिष्यामि उड्डीयते प्रतिवसति स्म

(क) हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि ....................

(ख) अहं किञ्चिदपि न ....................

(ग) यः हितकामानां सुहृदां वाक्यं न ....................

(घ) एकः कूर्मः अपि तत्रैव ....................

(ङ) अहम् आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् ....................

(च) वयं गृहं नीत्वा कूर्मं ....................

5. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) कच्छपः कुत्र गन्तुम् इच्छति?

(ख) कच्छपः कम् उपायं वदति?

(ग) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा पौराः किम् अवदन्?

(घ) कूर्मः मित्रयोः वचनं विस्मृत्य किम् अवदत्?

6. घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत-

(क) कूर्मः हंसयोः सहायतया आकाशमार्गेण अगच्छत्।

(ख) पौराः अकथयन्-वयं पतितं कूर्मं खादिष्यामः।

(ग) कूर्मः हंसौ च एकस्मिन् सरसि निवसन्ति स्म।

(घ) केचित् धीवराः सरस्तीरे आगच्छन्।

(ङ) कूर्मः अन्यत्र गन्तुम् इच्छति स्म।

(च) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा पौराः अधावन्।

(छ) कूर्मः आकाशात् पतितः पौरैः मारितश्च।

(ज) ‘वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः’ इति धीवराः अकथयन्।

7. मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

जलाशयम् अचिन्तयत् वृद्धः दुःखिताः कोटरे

वृक्षस्य सर्पः आदाय समीपे

एकस्य वृक्षस्य शाखासु अनेके काकाः वसन्ति स्म। तस्य वृक्षस्य ...................... एकः
सर्पः अपि अवसत्। काकानाम् अनुपस्थितौ
................... काकानां शिशून् खादति स्म। काकाः ................... आसन्। तेषु एकः ................... काकः उपायम् ...................
वृक्षस्य
.................. जलाशयः आसीत्। तत्र एका राजकुमारी स्नातुं ................ आगच्छति स्म। शिलायां स्थितं तस्याः आभरणम् ................... एकः काकः वृक्षस्य उपरि अस्थापयत्। राजसेवकाः काकम् अनुसृत्य ................... समीपम् अगच्छन्। तत्र ते तं सर्पं च अमारयन्। अतः एवोक्तम्-उपायेन सर्वं सिद्ध्यति।

ध्यातव्यम्

इयं कथा ‘पञ्चतन्त्रम्’ इति ग्रन्थात् सम्पादितं कृत्वा उद्धृता। पञ्चतन्त्रस्य लेखकः विष्णुशर्मा। पञ्चानां तन्त्राणां समाहारः पञ्चतन्त्रम् इति। अतः पञ्चतन्त्रस्य पञ्च भागाः सन्ति-मित्रभेदः, मित्रलाभः, सन्धिविग्रहः, लब्धप्रणाशः अपरीक्षित-कारकञ्च।

अस्मिन् पाठे अनवसरे भाषणेन कथं सर्वनाशः भवतीति दर्शितम्। क्वचित् मौनं कार्यसाधकं भवति। यथोक्त्तम्-

विभूषणं मौनमपण्डितानाम्।

मूर्खो हि शोभते तावत् यावत् किञ्चिन्न भाषते।



RELOAD if chapter isn't visible.