एकादशः पाठः विचित्राः साक्षी प्रस्तुत पाठ श्री ओमप्रकाश ठावुफर द्वारा रचित कथा का सम्पादित अंश है। यह कथा बंगला के प्रसि( साहित्यकार बंकिमचन्द्र चटजीर् द्वारा न्यायाध्ीश - रूप में दिये गये पैफसले पर आधरित है। सत्यासत्य के निणर्य हेतु न्यायाध्ीश कभी - कभी ऐसी युक्ितयों का प्रयोग करते हैं जिससे साक्ष्य के अभाव में भी न्याय हो सके। इस कथा में भी विद्वान् न्यायाध्ीश ने ऐसी ही युक्ित का प्रयोग कर न्याय करने में सपफलता पाइर् है। कश्चन निध्र्नो जनः भूरि परिश्रम्य कििचद् वित्तमुपाजिर्तवान्। तेन स्वपुत्रां एकस्िमन् महाविद्यालये प्रवेशं दापयितुं सपफलो जातः। तत्तनयः तत्रौव छात्रावासे निवसन् अध्ययने संलग्नः समभूत्। एकदा स पिता तनूजस्य रुग्णतामाकण्यर् व्यावुफलो जातः पुत्रां द्रष्टुं च प्रस्िथतः। परमथर्काश्येेर्न पीडितः स बसयानं विहाय पदातिरेव प्राचलत्। पदातिक्रमेण संचलन् सायं समये{प्यसौ गन्तव्याद् दूरे आसीत्। निशान्धकारे प्रसृते विजने प्रदेशे पदयात्रा न शुभावहा। एवं विचायर् स पाश्वर्स्िथते ग्रामे रात्रिानिवासं कत्तु± किचद् गृहस्थमुपागतः। करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्। विचित्रा दैवगतिः। तस्यामेव रात्रौ तस्िमन् गृहे कश्चन चैरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। तत्रा निहितामेकां म×जूषाम् आदाय पलायितः। चैरस्य पादध्वनिना प्रबु(ो{तिथ्िाः चैरशघड्ढया तमन्वधवत् अगृह्णाच्च, परं विचित्रामघटत। चैरः एव उच्चैः क्रोश्िातुमारभत ‘‘चैरो{यं चैरो{यम्’’ इति। तस्य तारस्वरेण प्रबु(ाः ग्रामवासिनः स्वगृहाद् निष्क्रम्य तत्रागच्छन् वराकमतिथ्िामेव च चैरं मत्वा{भत्सर्यन्। यद्यपि ग्रामस्य आरक्षी एव चैर आसीत्। तत्क्षणमेव रक्षापुरुषः तम् अतिथ्िां चैरो{यम् इति प्रख्याप्य कारागृहे प्राक्ष्िापत्। विचित्राः साक्षी 91 अगि्रमे दिने स आरक्षी चैयार्भ्िायोगे तं न्यायालयं नीतवान्। न्यायाध्ीशो बंकिमचन्द्रः उभाभ्यां पृथव्फ - पृथव्फ विवरणं श्रुतवान्। सव± वृत्तमवगत्य स तं निदोर्षम् अमन्यत आरक्ष्िाणं च दोषभाजनम्। किन्तु प्रमाणाभावात् स निणेर्तुं नाशक्नोत्। ततो{सौ तौ अगि्रमे दिने उपस्थातुम् आदिष्टवान्। अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व - स्व - पक्षं पुनः स्थापितवन्तौ। तदैव कश्िचद् तत्रात्यः कमर्चारी समागत्य न्यवेदयत् यत् इतः क्रोशद्वयान्तराले कश्िचज्जनः केनापि हतः। तस्य मृतशरीरं राजमाग± निकषा वतर्ते। आदिश्यतां ¯क करणीयमिति। न्यायाध्ीशः आरक्ष्िाणम् अभ्िायुक्तं च तं शवं न्यायालये आनेतुमादिष्टवान्। आदेशं प्राप्य उभौ प्राचलताम्। तत्रोपेत्य काष्ठपटले निहितं पटाच्छादितं देहं स्कन्धेन वहन्तौ न्यायाध्िकरणं प्रति प्रस्िथतौ। आरक्षी सुपुष्टदेह आसीत्, अभ्िायुक्तश्च अतीव कृशकायः। भारवतः शवस्य स्कन्धेन वहनं तत्कृते दुष्करम् आसीत्। स भारवेदनया क्रन्दति स्म। तस्य क्रन्दनं निशम्य मुदित आरक्षी तमुवाच - ‘रे दुष्ट! तस्िमन् दिने त्वया{हं चोरिताया म×जूषाया ग्रहणाद् वारितः। इदानीं निजकृत्यस्य पफलं भुघ्क्ष्व। अस्िमन् चैयार्भ्िायोगे त्वं वषर्त्रायस्य कारादण्डं लप्स्यसे’’ इति प्रोच्य उच्चैः अहसत्। यथाकथिचद् उभौ शवमानीय एकस्िमन् चत्वरे स्थापितवन्तौ। न्यायाध्ीशेन पुनस्तौ घटनायाः विषये वक्तुमादिष्टौ। आरक्ष्िाण्िा निजपक्षं प्रस्तुतवति आश्चयर्मघटत् स शवः प्रावारकमपसायर् न्यायाध्ीशमभ्िावाद्य निवेदितवान् - मान्यवर! एतेन आरक्ष्िाणा अध्वनि यदुक्तं तद् वणर्यामि ‘त्वया{हं चोरितायाः म×जूषायाः ग्रहणाद् वारितः, अतः निजकृत्यस्य पफलं भुघ्क्ष्व। अस्िमन् चैयार्भ्िायोगे त्वं वषर्त्रायस्य कारादण्डं लप्स्यसे’ इति। न्यायाध्ीशः आरक्ष्िाणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्। अतएवोच्यते - दुष्कराण्यपि कमार्ण्िा मतिवैभवशालिनः। नी¯त युक्ितं समालम्ब्य लीलयैव प्रवुफवर्ते।। भूरि - पयार्प्तम् - अत्यध्िक उपाजिर्तवान् - अजिर्तवान् - कमाया निवसन् - वासं वुफवर्न् - रहते हुए प्रसृते - विस्तृते - पैफलने पर विजने प्रदेशे - एकान्तप्रदेशे - एकान्त प्रदेश में शुभावहा - कल्याणप्रदा - कल्याणकारी गृही - गृहस्वामी - गृहस्थ दैवगतिः - भाग्यस्िथतिः - भाग्य की लीला पलायितः - वेगेन निगर्तः/पलायनमकरोत् - भाग गया, चला गया प्रबु(ः - जागृतः - जागा हुआ त्वरितम् - शीघ्रम् - शीघ्रगामी प्रस्िथतः - गतः - चला गया अथर्काश्येर्न - ध्नस्य अभावेन - ध्नाभाव के कारण पदातिरेव - पादाभ्याम् एव - पैदल ही पुंसः - पुरुषस्य - मनुष्य का निहिताम् - स्थापिताम् - रखी हुइर् अन्वधवत् - अन्वगच्छत् - पीछे - पीछे गया क्रोश्िातुम् - चीत्कतुर्म् - जोर जोर से कहने/चिल्लाने तारस्वरेण - उच्चस्वरेण - ऊँची आवाज में अभत्सर्यन् - भत्सर्नाम् अवुफवर्न् - भला - बुरा कहा प्रख्याप्य - स्थाप्य - स्थापित करके चैयार्भ्िायोगे - चैरकमर्ण्िा चैयर्दोषारोपे - चोरी के आरोप में नीतवान् - अनयत् - ले गया अवगत्य - ज्ञात्वा - जानकर दोषभाजनम् - दोषपात्राम् - दोषी उपस्थातुम् - उपस्थापयितुम् - उपस्िथत होने के लिए आरक्ष्िाणम् - सैनिकम् ;रक्षक पुरुषद्ध - सैनिक आदिष्टवान् - आज्ञां दत्तवान् - आज्ञा दी स्थापितवन्तौ - स्थापनां कृतवन्तौ - स्थापना करके तत्रात्यः - तत्रा भवः - वहाँ का न्यवेदयत् - प्राथर्यत् - प्राथर्ना की क्रोशद्वयान्तराले - द्वयोः क्रोशयोः मध्ये - दो कोस के मध्य आदिश्यताम् - आदेशं दीयताम् - आज्ञा दीजिए उपेत्य - समीपं गत्वा - पास जाकर काष्ठपटले - काष्ठस्य पटले - लकड़ी के तख्ते पर निहितम् - स्थापितम् - रखा गया पटाच्छादितम् - वस्त्रोणावृतम् - कपड़े से ढका हुआ वहन्तौ - धरयन्तौ - धरण करते हुए, वहन करते हुए कृशकायः - दुबर्लं शरीरम् - कमजोर शरीरवाला भारवतः - भारवाहिनः - भारवाही भारवेदनया - भारपीडया - भार की पीड़ा से क्रन्दनम् - रोदनम् - रोने को निशम्य - श्रुत्वा - सुन करके मुदितः - प्रसÂः - प्रसÂ भुघ्क्ष्व - अनुभवतु - अनुभव करो चत्वरे - चतुमार्गेर्/चतुस्थे - चैराहे पर लप्स्यसे - प्राप्स्यसे - प्राप्त करोगे प्रावारकम् - उत्तरीयवस्त्राम् - लबादा अपसायर् - अपवायर् - दूर करके अभ्िावाद्य - अभ्िावादनं कृत्वा - अभ्िावादन करके अध्वनि - मागेर् - रास्ते में यदुक्तम् - यत् कथ्िातम् - जो कहा गया वारितः - निवारितः - रोका गया मुक्तवान् - अत्यजत् - छोड़ दिया समालम्ब्य - आश्रयं गृहीत्वा - सहारा लेकर लीलयैव - कौतुकेन ;सुगमतयाद्ध - खेल - खेल में आदिश्य - आदेशं दत्वा - आदेश देकर 1.अधोलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध निध्र्नः जनः कथं वित्तम् उपाजिर्तवान्? ;खद्ध जनः किमथ± पदातिः गच्छति? ;गद्ध प्रसृते निशान्धकारे स किम् अचिन्तयत्? ;घद्ध वस्तुतः चैरः कः आसीत्? ;घद्ध जनस्य क्रन्दनं निशम्य आरक्षी किमुक्तवान्? ;चद्ध मतिवैभवशालिनः दुष्कराण्िा कायार्ण्िा कथं साधयन्ित? विचित्राः साक्षी 95 2.रेखाितपदमाधृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरुत - ड्ढ;कद्ध पुत्रां द्रुष्टुं सः प्रस्िथतः। ;खद्ध करुणापरो गृही तस्मै आश्रयं प्रायच्छत्। ;गद्ध चैरस्य पादध्वनिना अतिथ्िाः प्रबु(ः। ;घद्ध न्यायाध्ीशः बंकिमचन्द्रः आसीत्। ;घद्ध स भारवेदनया क्रन्दति स्म। ;चद्धउभौ शवं चत्वरे स्थापितवन्तौ। 3.स¯न्ध्/सन्िध्विच्छेदं च वुफरुत - ;कद्धपदातिरेव - $ ;खद्ध निशान्ध्कारे - $ ;गद्धअभ्िा $ आगतम् - ;घद्ध भोजन $ अन्ते - ;घद्ध चैरो{यम् - $ ;चद्धगृह $ अभ्यन्तरे - ;छद्धलीलयैव - $ ;जद्धयदुक्तम् - $ ;झद्ध प्रबु(ः $ अतिथ्िाः - 4.अधेलिख्िातानि पदानि भ्िान्न - भ्िाÂप्रत्ययान्तानि सन्ित। तानि पृथव्फ कृत्वा निदिर्ष्टानां प्रत्ययानामध्ः लिखत - परिश्रम्य, उपाजिर्तवान्, दापयितुम्, प्रस्िथतः, द्रष्टुम्, विहाय, पृष्टवान्, प्रविष्टः, आदाय, क्रोश्िातुम्, नियुक्तः, नीतवान्, निणेर्तुम्, आदिष्टवान्, समागत्य, निशम्य, प्रोच्य, अपसायर्। ल्यप् क्त क्तवतु तुमुन् 5.भ्िाÂप्रकृतिवंफ पदं चिनुत - ;कद्धविचित्रा, शुभावहा, शघड्ढया, म×जूषा ;खद्ध कश्चन, कििचत्, त्वरितं, यदुक्तम् ;गद्धपुत्राः, तनयः, व्यावुफल, तनूजः ;घद्ध करुणापरः, अतिथ्िापरायणः, प्रबु(ः, जनः 6. ;कद्ध ‘निकषा’ ‘प्रति’ इत्यनयोः शब्दयोः योगे द्वितीया - विभक्ितः भवति। उदाहरणमनुसृत्य द्वितीया - विभक्तेः प्रयोगं कृत्वा रिक्तस्थानपूति± वुफरुत - यथा - राजमाग± निकषा मृतशरीरं वतर्ते। ;कद्ध .................निकषा नदी वहति ;ग्रामद्ध। ;खद्ध .................निकषा औषधलयं वतर्ते। ;नगरद्ध ;गद्धतौ .................प्रति प्रस्िथतौ। ;न्यायाध्िकारिन्द्ध ;घद्ध मोहनः प्रति गच्छति। ;गृहद्ध;खद्ध कोष्ठकेषु दत्तेषु पदेषु यथानिदिर्ष्टां विभक्ितं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत - ;कद्धसः .................निष्क्रम्य बहिरगच्छत्। ;गृह शब्दे पंचमीद्ध ;खद्ध चैरश्ंाकया अतिथ्िाः अन्वधवत्। ;चैरशब्दे द्वितीयाद्ध ;गद्धगृहस्थः आश्रयं प्रायच्छत्। ;अतिथ्िा शब्दे चतुथीर्द्ध ;घद्ध तौ .................प्रति प्रस्िथतौ। ;न्यायाध्ीश शब्दे द्वितीयाद्ध 7.अधोलिख्िातानि वाक्यानि बहुवचने परिवतर्यत - ;कद्ध स बसयानं विहाय पदातिरेव गन्तुं निश्चयं कृतवान्। ;खद्ध चैरः ग्रामे नियुक्तः राजपुरुषः आसीत्। ;गद्धकश्चन चैरः गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टः। ;घद्ध अन्येद्युः तौ न्यायालये स्व - स्व - पक्षं स्थापितवन्तौ। ;कद्धविचित्राः साक्षी न्यायो भवति प्रमाणाध्ीनः। प्रमाणं विना न्यायं कतु± न को{पि क्षमः सवर्त्रा। न्यायालये{पि न्यायाध्ीशाः यस्िमन् कस्िमÂपि विषये प्रमाणाभावे न समथार्ः भवन्ित। अतएव, अस्िमन् पाठे चैयार्भ्िायोगे न्यायाध्ीशः प्रथमतः साक्ष्यं ;प्रमाणम्द्ध विना निणेर्तुं नाशक्नोत्। अपरेद्युः यदा स शवः न्यायाध्ीशं सव± निवेदितवान् सप्रमाणं तदा सः आरक्ष्िाणे कारादण्डमादिश्य तं जनं ससम्मानं मुक्तवान्। अस्य पाठस्य अयमेव सन्देशः। ;खद्ध मतिवैभवशालिनः बुिसम्पिा सम्पÂाः। ये विद्वांसः बुिस्वरूपविभवयुक्ताः ते मतिवैभवशालिनः भवन्ित। ते एव बुिचातुयर्बलेन असम्भवकायार्ण्िा अपि सरलतया वुफवर्न्ित। ;गद्ध स शवः न्यायाध्ीश बंकिमचन्द्रमहोदयैः अत्रा प्रमाणस्य अभावे किमपि प्रच्छÂः जनः साक्ष्यं प्राप्तुं नियुक्तः जातः। यद् घटितमासीत् सः सव± सत्यं ज्ञात्वा साक्ष्यं प्रस्तुतवान्। पाठे{स्िमन् शवः एव ‘विचित्राः साक्षी’ स्यात्। उपाजिर्तवान् दापयितुम् - - उप $ √ अज्र् $ ल्युट्, युच् वा √दा $ ण्िाच् $ तुमुन् विभक्ितः प्रथमा अदस् ;यहद्ध पुँल्िलग्एकवचनम् असौ सवर्नाम शब्द द्विवचनम् अमू बहुवचनम् अमी द्वितीया अमुम् अमू अमून् तृतीया अमुना अमूभ्याम् अमीभ्िाः चतुथीर् अमुष्मै अमूभ्याम् अमीभ्यः पंचमी अमुष्मात् अमूभ्याम् अमीभ्यः षष्ठी अमुष्य अमुयोः अमीषाम् सप्तमी अमुष्िमन् अमुयोः अमीषु अध्वन् ;मागर्द्ध नकारान्त पुँल्िलघõ विभक्ितः एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् प्रथमा अध्वा अध्वानौ अध्वानः द्वितीया अध्वानम् अध्वानौ अध्वनः तृतीया अध्वना अध्वभ्याम् अध्वभ्िाः चतुथीर् अध्वने अध्वभ्याम् अध्वभ्यः पंचमी अध्वनः अध्वभ्याम् अध्वभ्यः षष्ठी अध्वनः अध्वनोः अध्वनाम् सप्तमी अध्वनि अध्वनोः अध्वसु सम्बोध्न हे अध्वन्! हे अध्वानौ! हे अध्वनः!

>11>

एकादशः पाठः

प्राणेभ्योऽपि प्रियः सुहृद्

प्रस्तुतोऽयं नाट्यांशः महाकविविशाखदत्तस्य कृतिः "मुद्राराक्षसम्" इति नाटकस्य प्रथमाङ्काद् उद्धृतोऽस्ति। नाटकस्य अस्मिन् भागे चन्दनदासः स्वसुहृदर्थं प्राणोत्सर्गं कर्तुमपि प्रयतते। अत्र कथानके नन्दवंशस्य विनाशानन्तरं तस्य हितैषिणां बन्धनक्रमे चाणक्येन चन्दनदासः सम्प्राप्तः। बद्धोऽपि चन्दनदासः अमात्यादीनां विषये न किमपि रहस्यं प्रोक्तवान्। वार्तालापप्रसङ्गे राजद.डभीतिः समुत्पादनेऽपि सः गोप्यरहस्यम् अनुद्घाट्य राजद.डं स्वीकृत्य सुहृदि नि"ां प्रबोधयति।

चाणक्यः - वत्स! मणिकारश्रेष्ठिनं चन्दनदासमिदानीं द्रष्टुमिच्छामि।

शिष्यः - तथेति (निष्क्रम्य चन्दनदासेन सह प्रविश्य) इतः इतः श्रेष्ठिन्!
(उभौ परिक्रामतः)

शिष्यः - (उपसृत्य) उपाध्याय! अयं श्रेष्ठी चन्दनदासः।

चन्दनदासः - जयत्वार्यः

चाणक्यः - श्रेष्ठिन्! स्वागतं ते। अपि प्रचीयन्ते संव्यवहाराणां वृद्धिलाभाः?

चन्दनदासः - (आत्मगतम्) अत्यादरः शटनीयः। (प्रकाशम्) अथ किम्। आर्यस्य प्रसादेन अख.डिता मे वणिज्या।

चाणक्यः - भो श्रेष्ठिन्! प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रतिप्रियमिच्छन्ति राजानः।

चन्दनदासः - आज्ञापयतु आर्यः, किं कियत् च अस्मज्जनादिष्यते इति।

चाणक्यः - भो श्रेष्ठिन्! चन्द्रगुप्तराज्यमिदं न नन्दराज्यम्। नन्दस्यैव अर्थसम्बन्धः प्रीतिमुत्पादयति। चन्द्रगुप्तस्य तु भवतामपरिक्लेश एव।

चन्दनदासः - (सहर्षम्) आर्य! अनुगृहीतोऽस्मि।

चाणक्यः - भो श्रेष्ठिन्! स चापरिक्लेशः कथमाविर्भवति इति ननु भवता प्रष्टव्याः स्मः।

चन्दनदासः - आज्ञापयतु आर्यः।

चाणक्यः - राजनि अविरुद्धवृत्तिर्भव।

चन्दनदासः - आर्य! कः पुनरधन्यो राज्ञो विरुद्ध इति आर्येणावगम्यते?

चाणक्यः - भवानेव तावत् प्रथमम्।

चन्दनदासः - (कर्णौ पिधाय) शान्तं पापम्, शान्तं पापम्। कीदृशस्तृणानामग्निना सह विरोधः?

चाणक्यः - अयमीदृशो विरोधः यत् त्वमद्यापि राजापथ्यकारिणोऽमात्यराक्षसस्य गृहजनं स्वगृहे रक्षसि।

चन्दनदासः - आर्य! अलीकमेतत्। केनाप्यनार्येण आर्याय निवेदितम्।

चाणक्यः - भो श्रेष्ठिन्! अलमाशटया। भीताः पूर्वराजपुरुषाः पौराणामिच्छतामपि गृहेषु गृहजनं निक्षिप्य देशान्तरं व्रजन्ति। ततस्तत्प्रच्छादनं दोषमुत्पादयति।

चन्दनदासः - एवं नु इदम्। तस्मिन् समये आसीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति।

चाणक्यः - पूर्वम् ‘अनृतम्’, इदानीम् "आसीत्" इति परस्परविरुद्धे वचने।

चन्दनदासः - आर्य! तस्मिन् समये आसीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति।

चाणक्यः - अथेदानीं क्व गतः?

चन्दनदासः - न जानामि।

चाणक्यः - कथं न ज्ञायते नाम? भो श्रेष्ठिन्! शिरसि भयम्, अतिदूरं तत्प्रतिकारः।

चन्दनदासः - आर्य! किं मे भयं दर्शयसि? सन्तमपि गेहे अमात्यराक्षसस्य गृहजनं न समर्पयामि, किं पुनरसन्तम्?

चाणक्यः - चन्दनदास! एष एव ते निश्चयः?

चन्दनदासः - बाढम्, एष एव मे निश्चयः।

चाणक्यः - (स्वगतम्) साधु! चन्दनदास साधु।

सुलभेष्वर्थलाभेषु परसंवेदने जने।

क इदं दुष्करं कुर्यादिदानीं शिविना विना।।


शब्दार्थाः

मणिकारश्रेष्ठिनम् - रत्नकारं वणिजं - मणियों का व्यापारी - Jeweller

निष्क्रम्य - बहिर्गत्वा - निकलकर - Exiling

उपसृत्य - समीपं गत्वा - पास जाकर - Going near

परिक्रामतः - परिभ्रमणं कुरुतः - (दोनों) परिभ्रमण करते हैं - Both move in circle

प्रचीयन्ते - वृद्धिं प्राप्नुवन्ति - बढ़ते हैं - Increase

संव्यवहाराणाम् - व्यापाराणाम् - व्यापाराें का - Of trades

आत्मगतम् - स्वगतम् - मन ही मन - To oneself

शङ्कनीयः - सन्देहास्पदम् - शंका करने योग्य - Doubtful

अखण्डिता - निर्बाधा - बाधारहित - Intact

वणिज्या - वाणिज्यम् - व्यापार - Trade

प्रीताभ्यः - प्रसन्नाभ्यः - प्रसन्न जनों के प्रति - To pleasing persons

प्रतिप्रियम् - प्रत्युपकारम् - उपकार के बदले  किया गया उपकार- Requital

अपरिक्लेशः - दुःखाभावः - दुख का अभाव - Absence of pain

आज्ञापयतु - आदिशतु - आदेश दें - Should order

अर्थसम्बन्धः - धनस्य सम्बन्धः - धन का सम्बन्ध - Monetary

परिक्लेशः - दुःखम् - दुःख - Sad

प्रष्टव्याः - प्रष्टुं योग्याः - पूछने योग्य - Worth asking

अवगम्यते - ज्ञायते - जाना जाता है - Is known

अविरुद्धवृत्तिः - अविरुद्धस्वभावः - विरोधरहित स्वभाव  वाला- Unopposing behaviour

पिधाय - आच्छाद्य - बन्द करके - Closing

राजापथ्यकारिणः - नृपापकारकारिणः - राजाओं का अहित करने वाले  - Harmful for kings

अलीकम् - असत्यम् - झूठ - False

अनार्येण - दुष्टेन - दुष्ट के द्वारा - By an uncivilized person

पौराणाम् - नगरवासिनाम् - नगर के लोगाें के - Of city dwellers

निक्षिप्य - स्थापयित्वा - रखकर - Keeping

व्रजन्ति - गच्छन्ति - जाते हैं - Go

प्रच्छादनम् - आच्छादनम् - छिपाना - Hiding

अमात्यः - मन्त्री - मन्त्री - Minister

असन्तम् - न निवसन्तम् - न रहने वाले - Of absent

बाढम् - आम् - हाँ - Yes

संवेदने - समर्पणे कृते सति - समर्पण पर - On surrendering

जने - जनस्य विषये - व्यक्ति को लेकर - Regarding a person


अंतिम श्लोक का अन्वय तथा भावादि

अन्वयः परस्य संवेदने अर्थलाभेषु सुलभेषु इदं दुष्करं कर्म जने (लोके) शिविना विना कः कुर्यात्।

भावः परस्य परकीयस्य अर्थस्य संवेदने समर्पणे कृते सति अर्थलाभेषु सुलभेषु सत्सु स्वार्थं तृणीकृत्य परसंरक्षणरूपमेवं दुष्करं कर्म जने (लोके) एकेन शिविना विना त्वदन्यः कः कुर्यात्। शिविरपि कृते युगे कृतवान् त्वं तु इदानीं कलौ युगे करोषि इति ततोऽप्यतिशयित-सुचरितत्वमिति भावः।

अर्थ– दूसरों की वस्तु को समर्पित करने पर बहुत धन प्राप्त होने की स्थिति में भी दूसरों की वस्तु की सुरक्षा रूपी कठिन कार्य को एक शिवि को छोड़कर तुम्हारे अलावा दूसरा कौन कर सकता है?

आशय– इस श्लोक के द्वारा महाकवि विशाखदत्त ने बड़े ही संक्षिप्त शब्दों में चन्दनदास के गुणों का वर्णन किया है। इसमें कवि ने कहा है कि दूसरों की वस्तु की रक्षा करनी कठिन होती है। यहाँ चन्दनदास के द्वारा अमात्य राक्षस के परिवार की रक्षा का कठिन काम किया गया है। न्यासरक्षण को महाकवि भास ने भी दुष्कर कार्य मानते हुए स्वप्नवासवदत्तम् में कहा है– दुष्करं न्यासरक्षणम्।

चन्दनदास अगर अमात्य राक्षस के परिवार को राजा को समर्पित कर देता, तो राजा उससे प्रसन्न भी होता और बहुत-सा धन पारितोषिक के रूप में देता, पर उसने भौतिक लाभ व लोभ को दरकिनार करते हुए अपने प्राणप्रिय मित्र के परिवार की रक्षा को अपना कर्त्तव्य माना और इसे निभाया भी। कवि ने चन्दनदास के इस कार्य की तुलना राजा शिवि के कार्यों से की है, जिन्होंने अपने शरणागत कपोत की रक्षा के लिए अपने शरीर के अंगों को काटकर दे दिया था। राजा शिवि ने तो सतयुग में एेसा किया था, पर चन्दनदास ने एेसा कार्य इस कलियुग में किया है, इसलिए वे और अधिक प्रशंसा के पात्र हैं।

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) कः चन्दनदासं द्रष्टुम् इच्छति?

(ख) चन्दनदासस्य वणिज्या कीदृशी आसीत्?

(ग) किं दोषम् उत्पादयति?

(घ) चाणक्यः कं द्रष्टुम् इच्छति?

(ङ) कः शङ्कनीयः भवति?

 2. अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत–

(क) चन्दनदासः कस्य गृहजनं स्वगृहे रक्षति स्म?

(ख) तृणानां केन सह विरोधः अस्ति?

(ग) पाठेऽस्मिन् चन्दनदासस्य तुलना केन सह कृता?

(घ) प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रतिप्रियं के इच्छन्ति?

(ङ) कस्य प्रसादेन चन्दनदासस्य वणिज्या अखण्डिता?

3. स्थूलाक्षरपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत– 

(क) शिविना विना इदं दुष्करं कार्यं कः कुर्यात्।

(ख) प्राणेभ्योऽपि प्रियः सुहृत्

(ग) आर्यस्य प्रसादेन मे वणिज्या अख.डिता।

(घ) प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः राजानः प्रतिप्रियमिच्छन्ति।

(ङ) तृणानाम् अग्निना सह विरोधो भवति।

4. यथानिर्देशमुत्तरत–

(क) ‘अख.डिता में वणिज्या’-अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?

(ख) पूर्वम् ‘अनृतम्’ इदानीम् आसीत् इति परस्परविरुद्धे वचने-अस्मात् वाक्यात् ‘अधुना’ इति पदस्य समानार्थकपदं चित्वा लिखत।

(ग) ‘आर्य! किं मे भयं दर्शयसि’ अत्र ‘आर्य’ इति सम्बोधनपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

(घ) ‘प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रतिप्रियमिच्छन्ति राजानः’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?

(ङ) तस्मिन् समये आसीदस्मद्गृहे’ अस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किम्?

5. निर्देशानुसारं सन्धिं/सन्धिविच्छेदं कुरुत–

(क) यथा– कः+ अपि - कोऽपि

प्राणेभ्यः+ अपि - ----------------

----------------+ अस्मि - सज्जोऽस्मि।

आत्मनः+ ---------------- - आत्मनोऽधिकारसदृशम्

(ख) यथा– सत्+ चित् - सच्चित्

शरत्+ चन्द्रः - ----------------

कदाचित्+ च - ----------------

6. कोष्ठकेषु दत्तयोः पदयोः शुद्धं विकल्पं विचित्य रिक्तस्थानानि पूरयत-

(क) ----------------..... विना इदं दुष्करं कः कुर्यात्। (चन्दनदासस्य / चन्दनदासेन)

(ख) ----------------..... इदं वृत्तान्तं निवेदयामि। (गुरवे / गुरोः)

(ग) आर्यस्य ----------------..... अख.डिता मे वणिज्या। (प्रसादात् / प्रसादेन)

(घ) अलम् ----------------..... । (कलहेन / कलहात्)

(ङ) वीरः ----------------..... बालं रक्षति। (सिंहेन / सिंहात्)

(च) ----------------..... भीतः मम भ्राता सोपानात् अपतत्। (कुक्कुरेण / कुक्कुरात्)

(छ) छात्रः ----------------..... प्रश्नं पृच्छति। (आचार्यम् / आचार्येण)

7. अधोदत्तमञ्जूषातः समुचितपदानि गृहीत्वा विलोमपदानि लिखत-

असत्यम्  पश्चात्  गुणः  आदरः  तदानीम्  तत्र

(क) अनादरः --------------------------------

(ख) दोषः --------------------------------

(ग) पूर्वम् --------------------------------

(घ) सत्यम् --------------------------------

(ङ) इदानीम् --------------------------------

(च) अत्र --------------------------------

8. उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितानि पदानि प्रयुज्य पञ्चवाक्यानि रचयत-

यथा निष्क्रम्य- शिक्षिका पुस्तकालयात् निष्क्रम्य कक्षां प्रविशति।

(क) उपसृत्य --------------------------------

(ख) प्रविश्य --------------------------------

(ग) द्रष्टुम् --------------------------------

(घ) इदानीम् --------------------------------

(ङ) अत्र --------------------------------

योग्यताविस्तारः

यह नाट्यांश महाकवि विशाखदत्त द्वारा रचित ‘मुद्राराक्षसम्’ नामक नाटक के प्रथम अङ्क से  उद्धृत किया गया है। नन्दवंश का विनाश करने के बाद उसके हितैषियों को खोज-खोजकर पकड़वाने के क्रम में चाणक्य, अमात्य राक्षस एवं उसके कुटुम्बियों की जानकारी प्राप्त करने के लिए चन्दनदास से वार्तालाप करता है, किन्तु चाणक्य को अमात्य राक्षस के विषय में कोई सुराग न देता हुआ चन्दनदास अपनी मित्रता पर दृढ़ रहता है। उसके मैत्री भाव से प्रसन्न होता हुआ भी चाणक्य जब उसे राजदण्ड का भय दिखाता है, तब चन्दनदास राजदण्ड भोगने के लिये भी सहर्ष प्रस्तुत हो जाता है। इस प्रकार अपने सुहृद् के लिए प्राणों का भी उत्सर्ग करने के लिये तत्पर चन्दनदास अपनी सुहृद्-निष्ठा का एक ज्वलन्त उदाहरण प्रस्तुत करता है।

कविपरिचयः

‘मुद्राराक्षसम्’ इति नाटकस्य प्रणेता विशाखदत्तः आसीत्। सः राजवंशे उत्पन्नः आसीत्। तस्य पिता भास्करदत्तः महाराजस्य पदवीं प्राप्नोत्। विशाखदत्तः राजनीतेः न्यायस्य ज्योतिषविषयस्य च विद्वान् आसीत्। वैदिकधर्मावलम्बी भूत्वाऽपि सः बौद्धधर्मस्य अपि आदरमकरोत्।


ग्रन्थपरिचयः

‘मुद्राराक्षसम्’ एकम् एेतिहासिकं नाटकम् अस्ति। दशाडे्क.षु विरचिते अस्मिन्नाटके चाणक्यस्य राजनीतिककौशलस्य बुद्धिवैभवस्य राष्ट्रसञ्चालनार्थम् कूटनीतीनाम् निदर्शनमस्ति। अस्मिन्नाटके चाणक्यस्यामात्यराक्षसस्य च कूटनीत्योः संघर्षः।

भावविस्तारः

चाणक्य- चाणक्यः एकः विद्वान् ब्राह्मणः आसीत्। तस्य पितृप्रदत्तं नाम विष्णुगुप्तः आसीत्। अयमेव ‘कौटिल्य’ इति नाम्ना प्रसिद्धः। केषाञ्चित् विदुषाम् इदमपि मतमस्ति यत् राजनीतिशास्त्रे कुटिलनीतेः प्रतिष्ठापनाय तस्याः स्व-जीवने उपयोगाय च अयं ‘कौटिल्यः’ इत्यपि कथ्यते।

चणकनामकस्य कस्यचित् आचार्यस्य पुत्रत्वात् ‘चाणक्यः’ इति नाम्ना स प्रसिद्धः जातः। नन्दानां राज्यकालः शतवर्षाणि पर्यन्तम् आसीत्। तेषु अन्तिमेषु द्वादशवर्षेषु एतेन सुमाल्यादीनाम् अष्टनन्दानां संहारः कारितः तथा च चन्द्रगुप्तमौर्यः नृपत्वेन राजसिंहासने स्थापितः। अयमेकः महान् राजनीतिज्ञः आसीत्। एतेन भारतीयशासनव्यवस्थायाः प्रामाणिकतत्त्वानां वर्णनेन युक्तं "अर्थशास्त्रम्" इति अतिमहत्त्वपूर्णः ग्रन्थः रचितः।

चन्द्रगुप्तमौर्यः- चन्द्रगुप्तः महापद्मनन्दस्य मुरायाः च पुत्रः आसीत्। चाणक्यस्य मार्गदर्शने अनेन चतुर्विंशतिवर्षपर्यन्तं राज्यं कृतम्।

राक्षसः- नन्दराज्ञः स्वामिभक्तः चतुरः प्रधानामात्यः आसीत्।

चन्दनदासः- कुसुमपुर नाम्नि नगरे महामात्यस्य राक्षसस्य प्रियतमं पात्रं मित्रञ्च आसीत्। स मणिकारः श्रेष्ठी च आसीत्। अस्यैव गृहात् राक्षसः सपरिवारः नगरात् बहिरगच्छत्।

भाषिकविस्तारः

1. पृथक् और विना शब्दों के योग में द्वितीया तृतीया और पंचमी तीनों विभक्तियों का प्रयोग-

यथा-जलं विना जीवनं न सम्भवति।    द्वितीया

जलेन विना जीवनं न सम्भवति।       तृतीया

जलात् विना जीवनं न सम्भवति।      पंचमी

परिश्रमं पृथक् नास्ति सुखम्।        द्वितीया

परिश्रमेण पृथक् नास्ति सुखम्।       तृतीया

परिश्रमात् पृथक् नास्ति सुखम्।      पंचमी

2. अनीयर् प्रत्ययप्रयोगः

अत्यादरः       शटनीयः

जन्तुशाला      दर्शनीया

याचकेभ्यः     दानं दानीयम्

वेदमन्त्राः      स्मरणीयाः

पुस्तकमेलापके पुस्तकानि क्रयणीयानि।

(क) अनीयर् प्रत्ययस्य प्रयोगः योग्यार्थे भवति।

(ख) अनीयर् प्रत्यये ‘अनीय’ इति अवशिष्यते।

(ग) अस्य रूपाणि त्रिषु लिग्ेषु चलन्ति।

यथा - पुँल्लिग्े   स्त्रीलिग्े    नपुंसकलिग्े

    पठनीयः    पठनीया     पठनीयम्

इनके रूप क्रमशः देववत्, लतावत् तथा फलवत् चलेगें।

3. उभ सर्वनामपदम्

पुँल्लिग्े    नपुंसकलिग्े    स्त्रीलिग्े 

उभौ       उभे         उभे

उभौ       उभे        उभे

उभाभ्याम्   उभाभ्याम्    उभाभ्याम्

उभाभ्याम्   उभाभ्याम्    उभाभ्याम्

उभाभ्याम्   उभाभ्याम्    उभाभ्याम्

उभयोः    उभयोः      उभयोः

उभयोः    उभयोः      उभयोः


RELOAD if chapter isn't visible.