दशमः पाठः अन्योक्तयः अन्योक्ित अथार्त् किसी की प्रशंसा अथवा निन्दा अप्रत्यक्ष रूप से अथवा किसी बहाने से करना। जब किसी प्रतीक या माध्यम से किसी के गुण की प्रशंसा या दोष की निन्दा की जाती है, तब वह पाठकों के लिए अध्िक ग्राह्य होती है। प्रस्तुत पाठ में ऐसी ही सात अन्योक्ितयों का सटलन है जिनमें राजहंस, कोकिल, मेघ, मालाकार, सरोवर तथा चातक के माध्यम से मानव को सद्वृिायों एवं सत्कमोंर् के प्रति प्रवृत्त होने का संदेश दिया गया है। एवेफन राजहंसेन या शोभा सरसो भवेत् । न सा बकसहड्डेण परितस्तीरवासिना ।।1।। भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता न्यम्बूनि यत्रा नलिनानि निषेवितानि । रे राजहंस! वद तस्य सरोवरस्य, कृत्येन वफन ेभवितासि कृतोपकारः ।।2।। तोयैरल्पैरपि करुणया भीमभानौ निदाघे, मालाकार! व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्िटः। सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृषेण्येन वारां, धरासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ।।3।। आपेदिरे{म्बरपथं परितः पतगः, भृग रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते । सटोचम×चति सरस्त्वयि दीनदीनो, मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु ।।4।। एक एव खगो मानी वने वसति चातकः । पिपासितो वा मि्रयते याचते वा पुरन्दरम् ।।5।। आश्वास्य पवर्तवुफलं तपनोष्णतप्त - मुद्दामदावविध्ुराण्िा च काननानि । नानानदीनदशतानि च पूरयित्वा, रिक्तो{सि यज्जलद! सैव तवोत्तमा श्रीः ।।6।। रे रे चातक! सावधनमनसा मित्रा क्षणं श्रूयता - मम्भोदा बहवो हि सन्ित गगने सवेर्{पि नैतादृशाः । केचिद् वृष्िटभ्िाराद्रर्यन्ित वसुधं गजर्न्ित केचिद् वृथा, यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतो मा ब्रूहि दीनं वचः ।।7।। सरसः - तडागस्य - तालाब का बकसहस्रेण - बकानां सहस्रेण - हजारों बगुलों से परितः - सवर्तः - चारों ओर तीरवासिना - तटनिवासिना - तटवासी के द्वारा मृणालपटली - कमलनालसमूहः - कमलनाल का समूह निपीतानि - निःशेषेण पीतानि - भलीभाँति पीया गया अम्बूनि - जलानि - जल नलिनानि - कमलानि - कमलों को निषेवितानि - सेवितानि - सेवन किये गये भविता - भविष्यति - होगा कृत्येन - कायेर्ण - कायर् से कृतोपकारः - कृतः उपकारः येन सः - उपकार किया हुआ;प्रत्युपकार करने वालाद्ध तोयैः - जलैः भीमभानौ - भीमः भानुः यस्िमन् सः भीमभानुः तस्िमन् निदाघे - ग्रीष्मकाले मालाकार - हे मालाकार! पुष्िटः - पुष्टता, वृिः जनयितुम् - उत्पादयितुम् प्रावृषेण्येन - वषार्कालिकेन वारिदेन - जलदेन धरासारान् - धराणां आसारान् वाराम् - जलानाम् विकिरता - ;जलंद्धवषर्यता आपेदिरे - प्राप्तवन्तः अम्बरपथम् - आकाशमागर्म् पतघõाः - खगाः भृघõाः - भ्रमराः रसालमुवुफलानि - रसालानां मुवुफलानि सघड्ढोचम् अ×चति - सटोचं गच्छति मीनः - मत्स्यः पुरन्दरम् - इन्द्रम् मानी - स्वाभ्िामानी अभ्युपैतु - प्राप्नोतु आश्वास्य - समाश्वास्य पवर्तवुफलम् - पवर्तानां वुफलम् तपनोष्णतप्तम् - तपनस्य उष्णेन तप्तम्, उद्दामदावविध्ुराण्िा - उन्नतकाष्ठरहितानि - जल से - ग्रीष्मकाल में ;सूयर् के अत्यिाक तपने परद्ध - ग्रीष्मकाल में - हे माली! - पोषण - उत्पन्न करने के लिए - वषार्कालिक - बादल के द्वारा - धराओं का प्रवाह - जलों के - ;जलद्ध बरसाते हुए - प्राप्त कर लिए - आकाश - मागर् को - पक्षी - भौंरे, भँवरे - आम की म×जरियों को - संवुफचित होने पर - मछली - इन्द्र को - स्वाभ्िामानी - प्राप्त करें - संतुष्ट करके - पवर्तों के समूह को - सूयर् की गमीर् से तपे हुए को - उँफचे काष्ठों ;वृक्षोंद्ध से रहित को अन्योक्तयः 85 नानानदीनदशतानि - नाना नद्यः, नदानां शतानि च - अनेक नदियों और सैवफड़ों नदों को काननानि - वनानि - वन पूरयित्वा - पूण± कृत्वा - पूणर् करके ;भरकरद्ध पिपासितः - तृष्िातः - प्यासा सावधनमनसा - ध्यानेन - ध्यान से अम्भोदाः - मेघाः - बादल गगने - आकाशे - आकाश में आद्रर्यन्ित - जलेन क्लेदयन्ित - जल से भ्िागो देते हैं वसुधम् - पृथ्वीम् - पृथ्वी को गजर्न्ित - गजर्नं ;ध्वनिम्द्ध वुफवर्न्ित - गजर्ना करते हैं पुरतः - अग्रे - आगे, सामने सवार्साम् अन्योक्तीनाम् अन्वयाः - 1.एकेन राजहंसेन सरसः या शोभा भवेत्। परितः तीरवासिना बकसहस्रेण सा ;शोभाद्ध न ;भवतिद्ध।। 2.यत्रा भवता मृणालपटली भुक्ता, अम्बूनि निपीतानि नलिनानि निषेवितानि। रे राजहंस! तस्य सरोवरस्य केन कृत्येन कृतोपकारः भविता असि, वद।। 3.हे मालाकार! भीमभानौ निदाघे अल्पैः तोयैः अपि भवता करुणया अस्य तरोः या पुष्िटः व्यरचि। वाराम् प्रावृषेण्येन विश्वतः धरासारान् अपि विकिरता वारिदेन इह जनयितुम् सा ;पुष्िटःद्ध किम् शक्या।। 4.पतगः परितः अम्बरपथम् आपेदिरे, भृगः रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते। सरः त्वयि सटोचम् अ×चति, हन्त दीनदीनः मीनः नु कतमां गतिम् अभ्युपैतु।। 5.एक एव मानी खगः चातकः वने वसति। वा पिपासितः मि्रयते पुरन्दरम् याचते वा।। 6.तपनोष्णतप्तम् पवर्तवुफलम् आश्वास्य उद्दामदावविध्ुराण्िा काननानि च ;आश्वास्यद्ध नानानदीनदशतानि पूरयित्वा च हे जलद! यत् रिक्तः असि तव सा एव उत्तमा श्रीः।। 7.रे रे मित्रा चातक! सावधनमनसा क्षणं श्रूयताम्, गगने हि बहवः अम्भोदाः सन्ित, सवेर् अपि एतादृशाः न ;सन्ितद्ध केचित् ध्रिणीं वृष्िटभ्िाः आद्रर्यन्ित, केचिद् वृथा गजर्न्ित, ;त्वम्द्ध यं यं पश्यसि तस्य तस्य पुरतः दीनं वचः मा ब्रूहि।। अभ्यासः 1.अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध सरसः शोभा केन भवति? ;खद्ध चातकः वंफ याचते? ;गद्ध मीनः कदा दीनां गतिं प्राप्नोति? ;घद्ध कानि पूरयित्वा जलदः रिक्तः भवति? ;घद्ध वृष्िटभ्िाः वसुधं के आद्रर्यन्ित? 2.अधेलिख्िातवाक्येषु रेखाितपदानि आध्ृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरफत - ड्ढ;कद्ध मालाकारः तोयैः तरोः पुष्िटं करोति। ;खद्ध भृघाः रसालमुवुफलानि समाश्रयन्ते।õ;गद्ध पतघõाः अम्बरपथम् आपेदिरे। ;घद्ध जलदः नानानदीनदशतानि पूरयित्वा रिक्तो{स्ित। ;घद्ध चातकः वने वसति। ;चद्ध अम्भोदाः वृष्िटभ्िाः वसुधं आद्रर्यन्ित। 3.उदाहरणमनुसृत्य सन्िध्ं/सन्िध्विच्छेदं वा वुफरुत - ;पद्ध यथा - अन्य$ उक्तयः = अन्योक्तयः ;कद्ध $ = निपीतान्यम्बूनि ;खद्ध $ उपकारः = वृफतोपकारः ;गद्ध तपन $ = तपनोष्णतप्तम् ;घद्ध तव $ उत्तमा = ;घद्ध न $ एतादृशाः = अन्योक्तयः 87 ;पपद्ध यथा - पिपासितः $ अपि = पिपासितो{पि ;कद्ध $ = को{पि ;खद्ध $ = रिक्तो{सि ;गद्धमीनः $ अयम् = ;घद्ध $ आदर््रयन्ित = वृष्िटभ्िाराद्रर्यन्ित ;पपपद्ध यथा - सरसः $ भवेत् = सरसो भवेत् ;कद्ध खगः $ मानी = ;खद्ध ................ $ नु = मीनो नु ;पअद्ध यथा - मुनिः $ अपि = मुनिरपि ;कद्ध तोयैः $ अल्पैः = ................... ;खद्ध ................... $ अपि = अल्पैरपि ;गद्ध तरोः $ अपि = ................... 4.उदाहरणमनुसृत्य अधेलिख्िातैः विग्रहपदैः समस्तपदानि रचयत - विग्रहपदानि समस्त पदानि यथा - पीतं च तत् पटजम् = पीतपटजम् ;कद्ध राजा च असौ हंसः = ;खद्ध भीमः च असौ भानुः = ;गद्ध अम्बरम् एव पन्थाः = ;घद्ध उत्तमा च इयम् श्रीः = ;घद्ध सावधनं च तत् मनः, तेन = 5.उदाहरणमनुसृत्य निम्नलिख्िाताभ्िाः धतुभ्िाः सह यथानिदिर्ष्टान् प्रत्ययान् संयुज्य शब्दरचनां वुफरुत - धतुः क्त्वा क्तवतु तव्यत् अनीयर् ;कद्ध पठ् पठित्वा पठितवान् पठितव्यः पठनीयः ;खद्ध गम् ;गद्ध लिख् ;घद्ध कृ ;घद्ध ग्रह् ;चद्ध नी 6.पाठमनुसृत्य अधेलिख्िातानां मूलशब्दानां यथानिदिर्ष्टेषु विभक्ितवचनेषु रूपाण्िा लिखत - मूलशब्दाः विभक्ितवचने शब्दरूपाण्िा यथा - राजहंस तृतीयैकवचने राजंहसेन ;कद्ध एक ;पुँल्िलग्द्ध तृतीयैकवचने ;खद्ध तरु षष्ठ्यैकवचने ;गद्ध वन सप्तम्यैकवचने ;घद्ध पुरन्दर द्वितीयैकवचने ;घद्ध करुणा तृतीयैकवचने ;चद्ध जलद सम्बोध्नैकवचने ;छद्ध सरस् ;सरःद्ध षष्ठ्यैकवचने 7.अधेलिख्िातयोः श्लोकयोः भावाथ± हिन्दीभाषया आंग्लभाषया वा लिखत - ;कद्ध आपेदिरे कतमां गतिमभ्युपैति। ;खद्ध आश्वास्य सैव तवोत्तमा श्रीः।। पाठपरिचयः अन्येषां कृते या उक्तयः कथ्यन्ते ता उक्तयः ;अन्योक्तयःद्ध अत्रा पाठे सटलिता वतर्न्ते। अस्िमन् पाठे षष्ठश्लोकम् सप्तमश्लोकम् च अतिरिच्य ये श्लोकाः सन्ित ते पण्िडतराजजगन्नाथस्य ‘भामिनीविलास’ इति गीतिकाव्यात् सटलिताः सन्ित। षष्ठः श्लोकः महाकवि माघस्य ‘श्िाशुपालवधम्’ इति महाकाव्यात् गृहीतः अस्ित। सप्तमः श्लोकः महाकविभतृर्हरेः नीतिशतकात् उद्ध्ृतः अस्ित। कविपरिचयः पण्िडतराजजगन्नाथः संस्कृतसाहित्यस्य मूध्र्न्यः सरसश्च कविः आसीत्। सः शाहजहाँ नामकेन मुगल शासकेन स्वराजसभायां सम्मानितः। पण्िडतराजजगन्नाथस्य त्रायोदश कृतयः प्राप्यन्ते। ;1द्ध गगलहरी ;2द्ध अमृतलहरी ;3द्ध सुधलहरी ;4द्ध लक्ष्मीलहरी ;5द्ध करुणालहरी ;6द्ध आसपफविलासः ;7द्धप्राणाभरणम् ;8द्ध जगदाभरणम् ;9द्ध यमुनावणर्नम् ;10द्ध रसगगध्रः ;11द्ध भामिनीविलासः ;12द्धमनोरमावुफचमदर्नम् ;13द्ध चित्रामीमांसाखण्डनम्। एतेषु ग्रन्थेषु ‘भामिनीविलासः’ इति तस्य विविध्पद्यानां सग््रहः। महाकविमाघः - महाकविमाघस्य एकमेव महाकाव्यं प्राप्यते फ्श्िाशुपालवध्म्य् इति। भतृर्हरिः - महाकविभतृर्हरेः त्राीण्िा शतकानि सन्ित, नीतिशतकम्, शृ गरशतकम् वैराग्यशतकं च। अधेदत्ताः विविध्विषयकाः श्लोकाः अपि पठनीयाः स्मरणीयाश्च - हंसः - हंसः श्वेतः बकः श्वेतः को भेदो बकहंसयोनीरक्षीरविभागे तु हंसो हंसः बको बकः : । ।। एकमेव पयार्प्तम् - एकेनापि सुपुत्रोण ¯सही स्वपिति निभर्यम् । सहैव दशभ्िाः पुत्रौः भारं वहति रासभी ।। पिकः - काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककवसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः ाकयोः । पिकः ।। चातक वणर्नम् - यद्यपि सन्ित बहूनि सरांसि, स्वादुशीतल सुरभ्िा पयांसि । चातकपोतस्तदपि च तानि, त्यक्त्वा याचति जलदजलानि ।।

>10>

Shemusi Chapter-10

दशमः पाठः

भूकम्पविभीषिका

प्रस्तुतोऽयं पाठः अस्माकं वातावरणे सम्भाव्यमानप्रकोपेषु अन्यतमां भूकम्पस्य विभीषिकां द्योतयति। प्रकृतौ जायमानाः आपदः भयावहप्रलयं समुत्पाद्य मानवजीवनं संत्रासयन्ति, ताभिः प्राणिनां सुखमयं जीवनं दुःखमयं सञ्जायते। एतासु प्रमुखाः सन्ति – झञ्झावातः, भूकम्पनम्, जलोपप्लवः, अतिवृε"ः, अनावृε"ः, शिलास्खलनम्, भूविदारणम्, ज्वालामुखस्फोटादयः। अत्र पाठे भूकम्पविषये चिन्तनं विहितं यत् आपत्काले विपन्नतां त्यक्त्वा साहसेन यत्नं कुर्मः चेत् दारुणविभीषिकया संरक्षिता भवामः।


एकोत्तर द्विसहस्र∫ीष्टाब्दे (2001 ईस्वीये वर्षे) गणतन्त्र-दिवस-पर्वणि यदा समग्रमपि भारतराष्ट्रं नृत्य-गीतवादित्राणाम् उल्लासे मग्नमासीत् तदाकस्मादेव गुर्जर- राज्यं पर्याकुलं, विपर्यस्तम्, क्रन्दनविकलं विपन्नञ्च जातम्। भूकम्पस्य दारुण- विभीषिका समस्तमपि गुर्जरक्षेत्रं विशेषेण च कच्छजनपदं ध्वंसावशेषु परिवर्तितवती। भूकम्पस्य केन्द्रभूतं भुजनगरं तु मृत्तिकाक्रीडनकमिव ख-डख-डम् जातम्। बहुभूमिकानि भवनानि क्षणेनैव धराशायीनि जातानि। उत्खाता विद्युद्दीपस्तम्भाः। विशीर्णाः गृहसोपान- मार्गाः। फालद्वये विभक्ता भूमिः। भूमिगर्भादुपरि निस्सरन्तीभिः दुर्वार-जलधाराभिः महाप्लावनदृश्यम् उपस्थितम्। सहस्रमिताः प्राणिनस्तु क्षणेनैव मृताः। ध्वस्तभवनेषु सम्पीडिता सहस्रशोऽन्ये सहायतार्थं करुणकरुणं क्रन्दन्ति स्म। हा दैव! क्षुत्क्षामक-ठाः मृतप्रायाः केचन शिशवस्तु ईश्वरकृपया एव द्वित्राणि दिनानि जीवनं धारितवन्तः।


इयमासीत् भैरवविभीषिका कच्छ-भूकम्पस्य। पञ्चोत्तर-द्विसहस्र∫ीष्टाब्दे (2005 ईस्वीये वर्षे) अपि कश्मीर-प्रान्ते पाकिस्तान-देशे च धरायाः महत्कम्पनं जातम्। यस्मात्कारणात् लक्षपरिमिताः जनाः अकालकालकवलिताः। पृथ्वी कस्मात्प्रकम्पते वैज्ञानिकाः इति विषये कथयन्ति यत् पृथिव्या अन्तर्गर्भे विद्यमानाः बृहत्यः पाषाण- शिलाः यदा संघर्षणवशात् त्रुट्यन्ति तदा जायते भीषणं संस्खलनम्, संस्खलनजन्यं कम्पनञ्च। तदैव भयावहकम्पनं धरायाः उपरितलमप्यागत्य महाकम्पनं जनयति येन महाविनाशदृश्यं समुत्पद्यते।


ज्वालामुखपर्वतानां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायत इति कथयन्ति भूकम्पविशेषज्ञाः। पृथिव्याः गर्भे विद्यमानोऽग्निर्यदा खनिजमृत्तिकाशिलादिसञ्चयं क्वथयति तदा तत्सर्वमेव लावारसताम् उपेत्य दुर्वारगत्या धरां पर्वतं वा विदार्य बहिर्निष्क्रामति। धूमभस्मावृतं जायते तदा गगनम्। सेल्सियश-ताप-मात्राया अष्टशताङ्कतामुपगतोऽयं लावारसो यदा नदीवेगेन प्रवहति तदा पार्श्वस्थग्रामा नगराणि वा तदुदरे क्षणेनैव समाविशन्ति।

निहन्यन्ते च विवशाः प्राणिनः। ज्वालामुद्गिरन्त एते पर्वता अपि भीषणं भूकम्पं जनयन्ति।

यद्यपि दैवः प्रकोपो भूकम्पो नाम, तस्योपशमनस्य न कोऽपि स्थिरोपायो दृश्यते। प्रकृतिसमक्षमद्यापि विज्ञानगर्वितो मानवः वामनकल्प एव तथापि भूकम्परहस्यज्ञाः कथयन्ति यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं न करणीयम्। तटबन्धं निर्माय बृहन्मात्रं नदीजलमपि नैकस्मिन् स्थले पुञ्जीकरणीयम् अन्यथा असन्तुलनवशाद् भूकम्पस्सम्भवति। वस्तुतः शान्तानि एव पञ्चतत्त्वानि क्षितिजलपावकसमीरगगनानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां कल्पन्ते। अशान्तानि खलु तान्येव महाविनाशम् उपस्थापयन्ति।

शब्दार्थाः

पर्याकुलम् – परितःव्याकुलम् – चारों ओर से बेचैन

विपर्यस्तम् – अस्तव्यस्तम् – अस्तव्यस्त

विपन्नम् – विपत्तियुक्तम् – (विपत्तिग्रस्त) मुसीबत में

दारुणविभीषिका – भयटरत्रासः – भययुक्त

ध्वंसावशेषु – नाशोपरान्तम् अवशिष्टेषु – विनाश के बाद बची हुई वस्तु

मृत्तिकाक्रीडनकमिव – मृत्तिकायाः क्रीडनकम् इव – मि‘ी के खिलौने के समान

बहुभूमिकानि भवनानि – बहवः भूमिकाः येषु – बहुमंजिले मकान तानि भवनानि

उत्खाताः – उत्पाटिताः – उखाड़े गये

विशीर्णाः – नष्टाः – बिखर गये

फालद्वये – ख-डद्वये – दो ख-डों में

निस्सरन्तीभिः – निर्गच्छन्तीभिः – निकलती हुई

दुर्वारः – दुःखेन निवारयितुं योग्यः – जिनको हटाना कठिन है

महाप्लावनम् – महत् प्लावनम् – विशाल बाढ़

क्षुत्क्षामक-ठः – क्षुधा क्षामः क-ठाः येषाम् ते – भूख से दुर्बल क-ठ वाले

कालकवलिताः – दिवंगताः – मृत्यु को प्राप्त हुए

संस्खलनम् – विचलनम् – स्थान से हटना

जनयति – उत्पञ्ां करोति – उत्पन्न करती है

भूकम्पविशेषज्ञाः – भुवः कम्पनरहस्यस्य ज्ञातारः – भूमि के कम्पन के रहस्य को जानने वाले

खनिजम् – उत्खननात् प्राप्तं द्रव्यम् – भूमि को खोदने से प्राप्त वस्तु

क्वथयति – उत्तप्तं करोति – उबालती है, तपाती है

विदार्य – विदीर्णं कृत्वा, भित्वा – फाड़कर

पार्श्वस्थ-ग्रामाः – निकटस्थः ग्रामाः – समीप के गाँव

उदरे – कुक्षौ – पेट में

समाविशन्ति - अन्तः गच्छन्ति – समा जाती हैं

उद्गिरन्तः – प्रकटयन्तः – प्रकट करते हुए

उपशमनस्य – शान्तेः – शान्त करने का

वामनकल्पः – वामनसदृशः – बौना

निर्माय – निर्माणं कृत्वा – बनाकर

पुञ्जीकरणीयम् – संग्रहणीयम् – इक;ा करना चाहिए

योगक्षेमाभ्याम् – अप्राप्तस्य प्राप्तिः योगः, प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः ताभ्याम्    – अप्राप्त की प्राप्ति योग है प्राप्त की रक्षा क्षेम है- उन दोनों के लिए

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) कस्य दारुण-विभीषिका गुर्जरक्षेत्रं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती?

(ख) कीदृशानि भवनानि धाराशायीनि जातानि?

(ग) दुर्वार-जलधाराभिः किम् उपस्थितम्?

(घ) कस्य उपशमनस्य स्थिरोपायः नास्ति?

(ङ) कीदृशाः प्राणिनः भूकम्पेन निहन्यन्ते?

2- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत -

(क) समस्तराष्ट्रं कीदृशे उल्लासे मग्नम् आसीत्?

(ख) भूकम्पस्य केन्द्रबिन्दुः कः जनपदः आसीत्?

(ग) पृथिव्याः स्खलनात् किं जायते?

(घ) समग्रं विश्वं कैः आतंकितः दृश्यते?

(ङ) केषां विस्फोटैरपि भूकम्पो जायते?


3- स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) भूकम्पविभीषिका विशेषेण कच्छजनपदं ध्वंसावशेषेषु परिवर्तितवती।

(ख) वैज्ञानिकाः कथयन्ति यत् पृथिव्याः अन्तर्गर्भे, पाषाणशिलानां संघर्षणेन कम्पनं जायते।

(ग) विवशाः प्राणिनः आकाशे पिपीलिकाः इव निहन्यन्ते।

(घ) एतादृशी भयावहघटना गढवालक्षेत्रे घटिता।

(ङ) तदिदानीम् भूकम्पकारणं विचारणीयं तिष्ठति।

4- ‘भूकम्पविषये’ पञ्चवाक्यमितम् अनुच्छेदं लिखत।

5- कोष्ठकेषु दत्तेषु धातुषु निर्देशानुसारं परिवर्तनं विधाय रिक्तस्थानानि पूरयत-

(क) समग्रं भारतम् उल्लासे मग्नः --------------------------। (अस्+ लट् लकारे)

(ख) भूकम्पविभीषिका कच्छजनपदं विनष्टं --------------------------। (कृ+ क्तवतु+ ङीप्)

(ग) क्षणेनैव प्राणिनः गृहविहीनाः --------------------------। (भू+ लङ्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

(घ) शान्तानि पञ्चतत्त्वानि भूतलस्य योगक्षेमाभ्यां --------------------------। (भू+ लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

(ङ) मानवाः -------------------------- यत् बहुभूमिकभवननिर्माणं करणीयम् न वा? (प्रच्छ्+ लट्, प्रथम-पुरुषः बहुवचनम्)

(च) नदीवेगेन ग्रामाः तदुदरे --------------------------। (सम्+ आ+ विश्+ विधिलिङ्, प्रथम पुरुषः एकवचनम्)

6- सन्धिं/सन्धिविच्छेदं च कुरुत -

(अ) परसवर्णसन्धिनियमानुसारम् -

(क) किञ्च = ------------------------ + च

(ख) ------------------------ = नगरम् + तु

(ग) विपन्नञ्च = ------------------------ + ------------------------

(घ) -------------------------- = किम् + नु

(ङ) भुजनगरन्तु = ------------------------ + ------------------------

(च) ------------------------ = सम् + चयः

(आ) विसर्गसन्धिनियमानुसारम्-

(क) शिशवस्तु = ------------------------ + ------------------------

(ख) ------------------------ = विस्फोटैः + अपि

(ग) सहस्रशोऽन्ये = ------------------------ + अन्ये

(घ) विचित्रोऽयम् = विचित्रः + ------------------------

(ङ) ------------------------ = भूकम्पः + जायते

(च) वामनकल्प एव = ------------------------ + ------------------------

7- (अ) ‘क’ स्तम्भे पदानि दत्तानि ‘ख’ स्तम्भे विलोमपदानि, तयोः संयोगं कुरुत-

क              ख

सम्पन्नम्        प्रविशन्तीभिः

ध्वस्तभवनेषु      सुचिरेणैव

निस्सरन्तीभिः     विपन्नम्

निर्माय        नवनिर्मितभवनेषु

क्षणेनैव        विनाश्य

(आ) ‘क’ स्तम्भे पदानि दत्तानि ‘ख’ स्तम्भे समानार्थकपदानि तयोः संयोगं कुरुत -

क          ख

पर्याकुलम्    नष्टाः

विशीर्णाः    क्रोधयुक्ताम्

उद्गिरन्तः     संत्रोट्य

विदार्य      व्याकुलम्

प्रकुपिताम्    प्रकटयन्तः

8- (अ) उदाहरणमनुसृत्य प्रकृति-प्रत्यययोः विभागं कुरुत-

यथा- परिवर्तितवती - परि + वृत् + क्तवतु + ङीप् (स्त्री)

धृतवान् - ------------------------, -------------------------

हसन् - ------------------------, -------------------------

विशीर्णा - वि + शस्र + क्त + ------------------------

प्रचलन्ती - ------------------------, ------------------------- + शतृ + ङीप् (स्त्री)

हतः - ------------------------- + -------------------------

(अा) पाठात् विचित्य समस्तपदानि लिखत-

महत् च तत् कम्पनं = --------------------------------------------------

दारुणा च सा विभीषिका = --------------------------------------------------

ध्वस्तेषु च तेषु भवनेषु = --------------------------------------------------

प्राक्तने च तस्मिन् युगे = --------------------------------------------------

महत् च तत् राष्ट्रं तस्मिन् = --------------------------------------------------

योग्यताविस्तारः

हमारे वातावरण में भौतिक सुख-साधनों के साथ-साथ अनेक आपदाएँ भी लगी रहती हैं। प्राकृतिक आपदाएँ जीवन को अस्त-व्यस्त कर देती हैं। कभी किसी महामारी की आपदा, बाढ़ तथा सूखे की आपदा या तूफान के रूप में भयङ्कर प्रलय– ये सब हम अपने जीवन में देखते तथा सुनते रहते हैं। भूकम्प भी एेसी ही आपदा है, जिस पर यहाँ दृष्टिपात किया गया है। इस पाठ के माध्यम से यह बताया गया है कि किसी भी आपदा में बिना किसी घबराहट के, हिम्मत के साथ किस प्रकार हम अपनी सुरक्षा स्वयं कर सकते हैं।

भूकम्प परिचय – भूमि का कम्पन भूकम्प कहलाता है। वह बिन्दु भूकम्प का उद्गम केन्द्र कहा जाता है, जिस बिन्दु पर कम्पन की उत्पत्ति होती है। कम्पन तरंग के रूप में विविध दिशाओं में आगे चलता है। ये तरंगें सभी दिशाओं में उसी प्रकार फैलती हैं जैसे किसी शान्त तालाब में पत्थर के टुकड़ाें को फेंकने से तरंगें उत्पन्न होती हैं।

धरातल पर कुछ स्थान एेसे हैं जहाँ भूकम्प प्रायः आते ही रहते हैं। उदाहरण के अनुसार- प्रशान्त महासागर के चाराें ओर के प्रदेश, हिमाचल प्रदेश, गग्ा एवं ब्रह्मपुत्र का तटीय भाग, इन क्षेत्रों में अनेक भूकम्प आए जिनमें से कुछ तो अत्यधिक भयावह और विनाशकारी थे। सुनामी भी एक प्रकार का भूकम्पन ही है जिसमें भूमि के भीतर अत्यन्त गहराई से तीव्र कम्पन उत्पन्न होता है। यही कम्पन समुद्र के जल को काफी ऊँचाई तक तीव्रता प्रदान करता है। फलस्वरूप तटीय क्षेत्र सर्वाधिक प्रभावित होते हैं। सुनामी का भीषण प्रकोप 20 सितम्बर 2004 को हुआ। जिसकी चपेट में भारतीय प्रायद्वीप सहित अनेक देश आ गये। क्षिति, जल, पावक, गगन और समीर इन पञ्चतत्वों में सन्तुलन बनाए रखकर प्राकृतिक आपदाओं से बचा जा सकता है। इसके विपरीत असन्तुलित पञ्चतत्वों से सृष्टि विनष्ट हो सकती है?

भूकम्पविषये प्राचीनमतम्

प्राचीनैः ऋषिभिः अपि स्वस्वग्रन्थेषु भूकम्पोल्लेखः कृतः येन स्पष्टं भवति यत् भूकम्पाः प्राचीनकालेऽपि आयान्ति स्म।

यथा-

वराहसंहितायाम्-

क्षितिकम्पमाहुरेके मह्यन्तर्जलनिवासिसत्त्वकृतम्

भूभारखिन्नदिग्गजनिः श्वाससमुद्भवं चान्ये।

अनिलोऽनिलेन निहितः क्षितौ पतन् सस्वनं करोत्यन्ये

केचित् त्वदृष्टकारितमिदमन्ये प्राहुराचार्याः।।

मयूरचित्रे

कदाचित् भूकम्पः श्रेयसेऽपि कल्पते। एतादृशाः अपि उल्लेखाः अस्माकं साहित्ये समुपलभ्यन्ते यथा वारुणम-डलमौशनसे -

प्रतीच्यां यदि कम्पेत वारुणे सप्तके गणे,

द्वितीययामे रात्रौ तु तृतीये वारुणं स्मृतम् ।

अत्र वृष्टिश्च महती शस्यवृद्धिस्तथैव च,

प्रज्ञा धर्मरताश्चैव भयरोगविवर्जिताः ।।

उल्काभूकम्पदिग्दाहसम्भवः शस्यवृद्धये ।

क्षेमारोग्यसुभिक्षार्थं वृष्टये च सुखाय च ।

भूकम्पसमा एव अग्निकम्पः, वायुकम्पः, अम्बुकम्पः इत्येवमन्येऽपि भवन्ति।


RELOAD if chapter isn't visible.