नवमः पाठः प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृद् प्रस्तुत नाट्यांश महाकवि विशाखदत्त द्वारा रचित ‘मुद्राराक्षसम्’ नामक नाटक के प्रथम अट से उद्ध्ृत किया गया है। नन्दवंश का विनाश करने के बाद उसके हितैष्िायों को खोज - खोजकर पकड़वाने के क्रम में चाणक्य, अमात्य राक्षस एवं उसके कुटुम्िबयों की जानकारी प्राप्त करने के लिए चन्दनदास से वातार्लाप करता है किन्तु चाणक्य को अमात्य राक्षस के विषय में कोइर् सुराग न देता हुआ चन्दनदास अपनी मित्राता पर दृढ़ रहता है। उसके मैत्राी भाव से प्रसन्न होता हुआ भी चाणक्य जब उसे राजदण्ड का भय दिखाता है, तब चन्दनदास राजदण्ड भोगने के लिये भी सहषर् प्रस्तुत हो जाता है। इस प्रकार अपने सुहृद् के लिए प्राणों का भी उत्सगर् करने के लिये तत्पर चन्दनदास अपनी सुहृद् - निष्ठा का एक ज्वलन्त उदाहरण प्रस्तुत करता है। चाणक्यः - वत्स! मण्िाकारश्रेष्िठनं चन्दनदासमिदानीं द्रष्टुमिच्छामि। श्िाष्यः - तथेति ;निष्क्रम्य चन्दनदासेन सह प्रविश्यद्ध इतः इतः श्रेष्िठन् ;उभौ परिक्रामतःद्ध श्िाष्यः - ;उपसृत्यद्ध उपाध्याय! अयं श्रेष्ठी चन्दनदासः। चन्दनदासः - जयत्वायर्ः चाणक्यः - श्रेष्िठन्! स्वागतं ते। अपि प्रचीयन्ते संव्यवहाराणां वृिलाभाः? चन्दनदासः - ;आत्मगतम्द्ध अत्यादरः शटनीयः। ;प्रकाशम्द्ध अथ किम्। आयर्स्य प्रसादेन अखण्िडता मे वण्िाज्या। चाणक्यः - भो श्रेष्िठन्! प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रतिपि्रयमिच्छन्ित राजानः। चन्दनदासः - आज्ञापयतु आयर्ः, ¯क कियत् च अस्मज्जनादिष्यते इति। चाणक्यः - भो श्रेष्िठन्! चन्द्रगुप्तराज्यमिदं न नन्दराज्यम्। नन्दस्यैव अथर्सम्बन्धः प्रीतिमुत्पादयति। चन्द्रगुप्तस्य तु भवतामपरिक्लेश एव। चन्दनदासः - ;सहषर्म्द्ध आयर्! अनुगृहीतो{स्िम। चाणक्यः - भो श्रेष्िठन्! स चापरिक्लेशः कथमाविभर्वति इति ननु भवता प्रष्टव्याः स्मः। चन्दनदासः - आज्ञापयतु आयर्ः। चाणक्यः - राजनि अविरु(वृिाभर्व। चन्दनदासः - आयर्! कः पुनरध्न्यो राज्ञो विरु( इति आयेर्णावगम्यते? चाणक्यः - भवानेव तावत् प्रथमम्। चन्दनदासः - ;कणौर् पिधयद्ध शान्तं पापम्, शान्तं पापम्। कीदृशस्तृणानामग्िनना सह विरोध्ः? चाणक्यः - अयमीदृशो विरोध्ः यत् त्वमद्यापि राजापथ्यकारिणो{मात्यराक्षसस्य गृहजनं स्वगृहे रक्षसि। चन्दनदासः - आयर्! अलीकमेतत्। केनाप्यनायेर्ण आयार्य निवेदितम्। चाणक्यः - भो श्रेष्िठन्! अलमाशटया। भीताः पूवर्राजपुरुषाः पौराणामिच्छतामपि गृहेषु गृहजनं निक्ष्िाप्य देशान्तरं व्रजन्ित। ततस्तत्प्रच्छादनं दोषमुत्पादयति। चन्दनदासः - एवं नु इदम्। तस्िमन् समये आसीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षसस्य गृहजन इति। चाणक्यः - पूवर्म् ‘अनृतम्’, इदानीम् फ्आसीत्य् इति परस्परविरु(े वचने। चन्दनदासः - आयर्! तस्िमन् समये आसीदस्मद्गृहे अमात्यराक्षस्य गृहजन इति। चाणक्यः - अथेदानीं क्व गतः? चन्दनदासः - न जानामि। चाणक्यः - कथं न ज्ञायते नाम? भो श्रेष्िठन्! श्िारसि भयम्, अतिदूरं तत्प्रतिकारः। प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृद् चन्दनदासः - आयर्! ¯क मे भयं दशर्यसि? सन्तमपि गेहे अमात्यराक्षस्य गृहजनं न समपर्यामि, ¯क पुनरसन्तम्? चाणक्यः - चन्दनदास! एष एव ते निश्चयः? चन्दनदासः - बाढम्, एष एव मे निश्चयः। चाणक्यः - ;स्वगतम्द्ध साध्ु! चन्दनदास साध्ु। सुलभेष्वथर्लाभेषु परसंवेदने जने। क इदं दुष्करं कुयार्दिदानीं श्िाविना विना।। मण्िाकारश्रेष्िठनम् - रत्नकारं वण्िाजं - मण्िा का व्यापारी निष्क्रम्य - बहिगर्त्वा - निकलकर उपसृत्य - समीपं गत्वा - पास जाकर परिक्रामतः - परिभ्रमणं कुवर्तः - ;दोनोंद्ध परिभ्रमण करते हैं प्रचीयन्ते - वृ¯( प्राप्नुवन्ित संव्यवहाराणाम् - व्यापाराणाम् आत्मगतम् - स्वगतम् शटनीयः - सन्देहास्पदम् अखण्िडता - निबार्ध वण्िाज्या - वाण्िाज्यम् प्रीताभ्यः - प्रसन्नाभ्यः प्रतिपि्रयम् - प्रत्युपकारम् अपरिक्लेशः - दुःखाभावः आज्ञापयतु - आदिशतु अथर्सम्बन्ध्ः - ध्नस्य सम्बन्ध्ः परिक्लेशः - दुःखम् प्रष्टव्याः - प्रष्टुं योग्याः अवगम्यते - ज्ञायते अविरु(वृिाः - अविरु(स्वभावः पिधय - आच्छाद्य राजापथ्यकारिणः - नृपापकारकारिणः अलीकम् - असत्यम् अनायेर्ण - दुष्टेन पौराणाम् - नगरवासिनाम् निक्ष्िाप्य - स्थापयित्वा व्रजन्ित - गच्छन्ित प्रच्छादनम् - आच्छादनम् अमात्यः - मन्त्राी असन्तम् - न निवसन्तम् बाढम् - आम् संवेदने - समपर्णे कृते सति जने - लोके - बढ़ते हैं - व्यापारांे का - मन ही मन - शंका करने योग्य - बाधरहित - व्यापार - प्रसन्न जनों के प्रति - उपकार के बदले किया गया उपकार - दुख का अभाव - आदेश दें - ध्न का सम्बन्ध् - दुःख - पूछने योग्य - जाना जाता है - विरोध्रहित स्वभाव वाला - बन्द कर - राजाओं का अहित करने वाले - झूठ - दुष्ट के द्वारा - नगर के लोगांे के - रखकर - जाते हैं - छिपाना - मन्त्राी - न रहने वाले - हाँ - समपर्ण पर - संसार में प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृद् अंतिम श्लोक का अन्वय अन्वयः परस्य संवेदने अथर्लाभेषु सुलभेषु इदं दुष्करं कमर् जने ;लोकेद्ध श्िाविना विना कः वुफयार्त्। परस्य परकीयस्य अथर्स्य संवेदने समपर्णे कृते सति अथर्लाभेषु सुलभेषु सत्सु स्वाथ± तृणीकृत्य परसंरक्षणरूपमेवं दुष्करं कमर् जने ;लोकेद्ध एकेन श्िाविना विना त्वदन्यः कः वुफयार्त्। श्िाविरपि कृते युगे कृतवान् त्वं तु इदानीं कलौ युगे करोष्िा इति ततो{प्यतिशयित - सुचरितत्वमिति भावः। अथर् - दूसरों की वस्तु को समपिर्त करने पर बहुत ध्न प्राप्त होने की स्िथति में भी दूसरों की वस्तु की सुरक्षा रूपी कठिन कायर् को एक श्िावि को छोड़कर तुम्हारे अलावा दूसरा कौन कर सकता है? आशय - इस श्लोक के द्वारा महाकवि विशाखदत्त ने बड़े ही संक्ष्िाप्त शब्दों में चन्दनदास के गुणों का वणर्न किया है। इसमें कवि ने कहा है कि दूसरों की वस्तु की रक्षा करनी कठिन होती है। यहाँ चन्दनदास के द्वारा अमात्य राक्षस के परिवार की रक्षा का कठिन काम किया गया है। न्यासरक्षण को महाकवि भास ने भी दुष्कर कायर् मानते हुए स्वप्नवासवदत्तम् में कहा है - दुष्करं न्यासरक्षणम्। चन्दनदास अगर अमात्य राक्षस के परिवारं को राजा को समपिर्त कर देता, तो राजा उससे प्रसन्न भी होता और बहुत - सा ध्न पारितोष्िाक के रूप में देता, पर उसने भौतिक लाभ व लोभ को दरकिनार करते हुए अपने प्राणपि्रय मित्रा के परिवारं की रक्षा को अपना कत्तर्व्य माना और इसे निभाया भी। कवि ने चन्दनदास के इस कायर् की तुलना राजा श्िावि के कायो± से की है जिन्होंने अपने शरणागत कपोत की रक्षा के लिए अपने शरीर के अंगों को काटकर दे दिया था। राजा श्िावि ने तो सत्ययुग में ऐसा किया था, पर चन्दनदास ने ऐसा कायर् इस कलियुग में किया है, इसलिए वे और अध्िक प्रशंसा के पात्रा हंै। 1.अधेलिख्िातप्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध चन्दनदासः कस्य गृहजनं स्वगृहे रक्षति स्म? ;खद्ध तृणानां केन सह विरोध्ः अस्ित? ;गद्ध कः चन्दनदासं द्रष्टुमिच्छति? ;घद्ध पाठे{स्िमन् चन्दनदासस्य तुलना केन सह कृता? ;घद्ध प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः प्रतिपि्रयं के इच्छन्ित? ;चद्ध कस्य प्रसादेन चन्दनदासस्य वाण्िाज्या अखण्िडता? 2.स्थूलाक्षरपदानि आध्ृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरुत - ;कद्ध श्िाविना विना इदं दुष्करं काय± कः वुफयार्त्। ;खद्ध प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृत्। ;गद्ध आयर्स्य प्रसादेन में वाण्िाज्या अखण्िडता। ;घद्ध प्रीताभ्यः प्रकृतिभ्यः राजानः प्रतिपि्रयमिच्छन्ित। ;घद्ध तृणानाम् अग्िनना सह विरोधे भवति। 3.निदेर्शानुसारं सन्िध्ं/सन्िध्विच्छेदं कुरुत - ;कद्ध यथा - कः $ अपि - को{पि प्राणेभ्यः $ अपि - ....................... $ अस्िम - सज्जो{स्िम। आत्मनः $ ............ - आत्मनो{ध्िकारसदृशम् ;खद्ध यथा - सत् $ चित् - सच्िचत् शरत् $ चन्द्रः - ...........कदाचित् $ च - ...........4.अधेलिख्िातवाक्येषु निदेर्शानुसारं परिवतर्नं कुरुत - यथा - प्रतिपि्रयमिच्छन्ित राजानः। ;एकवचनेद्ध प्रतिपि्रयमिच्छति राजा। ;कद्ध सः प्रकृतेः शोभां पश्यति ;बहुवचनेद्ध ;खद्ध अहं न जानामि। ;मध्यमपुरुषैकवचनेद्ध ;गद्ध त्वं कस्य गृहजनं स्वगृहेरक्षसि? ;उत्तमपुरुषैकवचनेद्ध ;घद्ध कः इदं दुष्करं कुयार्त्? ;प्रथमपुरुषबहुवचनेद्ध ;घद्ध चन्दनदासं द्रष्टुमिच्छामि। ;प्रथमपुरुषैकवचनेद्ध ;चद्ध राजपुरुषाः देशान्तरं व्रजन्ित। ;प्रथमपुरुषैकवचनेद्ध प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृद् 5.कोष्ठकेषु दत्तयोः पदयोः शु(ं विकल्पं विचित्य रिक्तस्थानानि पूरयत - ;कद्ध विना इदं दुष्करं कः वुफयार्त्। ;चन्दनदासस्य / चन्दनदासेनद्ध ;खद्ध इदं वृत्तान्तं निवेदयामि। ;गुरवे / गुरोःद्ध ;गद्ध आयर्स्य अखण्िडता मे वण्िाज्या। ;प्रसादात् / प्रसादेनद्ध ;घद्ध अलम् । ;कलहेन / कलहात्द्ध ;घद्ध वीरः बालं रक्षति। ;¯सहेन / ¯सहात्द्ध ;चद्ध भीतः मम भ्राता सोपानात् अपतत्। ;वुफक्वुफरेण / वुफक्वुफरात्द्ध ;छद्ध छात्राः प्रश्नं पृच्छति। ;आचायर्म् / आचायेर्णद्ध 6.अधेदत्तम×जूषातः समुचितपदानि गृहीत्वा विलोमपदानि लिखत - आदरः असत्यम् गुणः पश्चात् तदानीम् तत्रा ;कद्ध अनादरः .......................;खद्ध दोषः .......................;गद्ध पूवर्म् .......................;घद्ध सत्यम् .......................;घद्ध इदानीम् .......................;चद्ध अत्रा .......................7.उदाहरणमनुसृत्य अधेलिख्िातानि पदानि प्रयुज्य प×चवाक्यानि रचयत - यथा निष्क्रम्य - श्िाक्ष्िाका पुस्तकालयात् निष्क्रम्य कक्षां प्रविशति। ;कद्ध उपसृत्य .......................;खद्ध प्रविश्य .......................;गद्ध द्रष्टुम् .......................;घद्ध इदानीम् .......................;घद्ध अत्रा .......................कविपरिचयः ‘मुद्राराक्षसम्’ इति नाम्नः नाटकस्य प्रणेता विशाखदत्त आसीत्। सः राजवंशे उत्पन्नः आसीत्। तस्य पिता भास्करदत्तः महाराजस्य पदवीं प्राप्नोत्। विशाखदत्तः राजनीतेः न्यायस्य ज्योतिषविषयस्य च विद्वान् आसीत्। वैदिकध्मार्वलम्बी भूत्वा{पि सः बौ(ध्मर्स्य अपि आदरमकरोत्। ग्रन्थपरिचयः ‘मुद्राराक्षसम्’ एकम् ऐतिहासिकं नाटकम् अस्ित। दशाîे.ड्ढषु विरचिते अस्िमÂाटके चाणक्यस्य राजनीतिककौशलस्य बुिवैभवस्य राष्ट्रस×चालनाथर्म् कूटनीतीनाम् निदशर्नमस्ित। अस्िमÂाटके चाणक्यस्यामात्यराक्षसस्य च कूटनीत्योः संघषर्ः। भावविस्तारः चाणक्य - चाणक्यः एकः विद्वान् ब्राह्मणः आसीत्। तस्य पितृप्रदत्तं नाम विष्णुगुप्तः आसीत्। अयमेव ‘कौटिल्य’ इति नाम्ना प्रसि(ः। केषािचत् विदुषाम् इदमपि मतमस्ित यत् राजनीतिशास्त्रो वुफटिलनीतेः प्रतिष्ठापनाय तस्याः स्व - जीवने उपयोगाय च अयं ‘कौटिल्यः’ इत्यपि कथ्यते। चणकनामकस्य कस्यचित् आचायर्स्य पुत्रात्वात् ‘चाणक्यः’ इति नाम्ना स प्रसि(ः जातः। नन्दानां राज्यकालः शतवषार्ण्िा पयर्न्तम् आसीत्। तेषु अन्ितमेषु द्वादशवषेर्षु एतेन सुमाल्यादीनाम् अष्टनन्दानां संहारः कारितः तथा च चन्द्रगुप्तमौयर्ः नृपत्वेन राज¯सहासने स्थापितः। अयमेकः महान् राजनीतिज्ञः आसीत्। एतेन भारतीयशासनव्यवस्थायाः प्रामाण्िाकतत्त्वानां वणर्नेन युक्तं फ्अथर्शास्त्राम्य् इति अतिमहत्त्वपूणर्ः ग्रन्थः रचितः। चन्द्रगुप्तमौयर्ः - चन्द्रगुप्तः महापद्मनन्दस्य मुरायाः च पुत्राः आसीत्। चाणक्यस्य मागर्दशर्ने अनेन चतुवि±शतिवषर्पयर्न्तं राज्यं कृतम्। राक्षसः - नन्दराज्ञः स्वामिभक्तः चतुरः प्रधनामात्यः आसीत्। चन्दनदासः - कुसुमपुर नाम्िन नगरे महामात्यस्य राक्षसस्य पि्रयतमं पात्रां मित्रा×च आसीत्। स मण्िाकारः श्रेष्ठी च आसीत्। अस्यैव गृहात् राक्षसः सपरिवार नगरात् बहिरगच्छत्। भाष्िाकविस्तारः 1.पृथव्फ और विना शब्दों के योग में द्वितीया तृतीया और पंचमी तीनों विभक्ितयों का प्रयोग - यथा - जलं विना जीवनं न सम्भवति। द्वितीया प्राणेभ्यो{पि पि्रयः सुहृद् जलेन विना जीवनं न सम्भवति। तृतीया जलात् विना जीवनं न सम्भवति। पंचमी परिश्रमं पृथव्फ नास्ित सुखम्। द्वितीया परिश्रमेण पृथव्फ नास्ित सुखम्। तृतीया परिश्रमात् पृथव्फ नास्ित सुखम्। पंचमी 2.अनीयर् प्रत्ययप्रयोगः अत्यादरः शट नीयः जन्तुशाला दशर्नीया याचकेभ्यः दानं दानीयम् वेदमन्त्राः स्मरणीयाः पुस्तकमेलापके पुस्तकानि क्रयणीयानि। ;कद्ध अनीयर् प्रत्ययस्य प्रयोगः योग्याथेर् भवति। ;खद्ध अनीयर् प्रत्यये ‘अनीय’ इति अवश्िाष्यते। ;गद्ध अस्य रूपाण्िा त्रिाषु लिग्ेषु चलन्ित। यथा - पुँल्िलग्े स्त्राीलिग्े नपंुसकलिग्े पठनीयः पठनीया पठनीयम् इनके रूप क्रमशः देववत्, लतावत् तथा पफलवत् चलेगें। 3.उभ सवर्नामपदम् पुँल्िलग्े नपुंसकलिग्े स्त्राीलिग्े उभौ उभे उभे उभौ उभे उभे उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभाभ्याम् उभयोः उभयोः उभयोः उभयोः उभयोः उभयोः

>9>

नवमः पाठः

सूक्तयः

अयं पाठः मूलतः तमिलभाषायाः "तिरुक््क°रल्" नामकग्रन्थात् गृहीतः अस्ति। अयं ग्रन्थः तमिलभाषायाः वेदः इति कथ्यते। अस्य प्रणेता तिरुवल्लुवरः वर्तते। प्रथमशताब्दी अस्य कालः स्वीकृतः अस्ति। धर्मार्थ-कामप्रतिपादकोऽयं ग्रन्थः? त्रिषु भागेषु विभक्तोऽस्ति। तिरुशब्दः श्रीवाचकः अस्ति, अतः तिरुक््क°रलशब्दस्य अभिप्रायो भवति – श्रिया युक्ता वाणी। अस्मिन् ग्रन्थे मानवानां कृते जीवनोपयोगि सत्यं सरसबोधगम्यपद्यैः प्रतिपादितम् अस्ति।

पिता यच्छति पुत्राय बाल्ये विद्याधनं महत्।

पिताऽस्य किं तपस्तेपे इत्युक्तिस्तत्कृतज्ञता।।1।।

अवक्रता यथा चित्ते तथा वाचि भवेद् यदि।

तदेवाहुः महात्मानः समत्वमिति तथ्यतः।।2।।

त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।

परित्यज्य फलं पक्वं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः।।3।।

विद्वांस एव लोकेऽस्मिन् चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः।

अन्येषां वदने ये तु ते चक्षर्नामनी मते।।4।।

यत् प्रोक्तं येन केनापि तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः।

कर्तुं शक्यो भवेद्येन स विवेक इतीरितः।।5।।

वाक्पटुधैर्यवान् मन्त्री सभायामप्यकातरः।

स केनापि प्रकारेण परैर्न परिभूयते।।6।।

य इच्छत्यात्मनः श्रेयः प्रभूतानि सुखानि च।

न कुर्यादहितं कर्म स परेभ्यः कदापि च।।7।।

आचारः प्रथमो धर्मः इत्येतद् विदुषां वचः।

तस्माद् रक्षेत् सदाचारं प्राणेभ्योऽपि विशेषतः।।8।।


शब्दार्थाः

तेपे - तपस्याम् अकरोत - उसने तपस्या की - Performed penance

अवक्रता - न वक्रता/ऋजुता - सरलता - Simplicity

वाचि - वाण्याम् - वाणी में - In the speech

तथ्यतः - यथार्थरूपेण - वास्तव में - Actually

परुषाम् - कठोराम् - कठोर - Harsh

अभ्युदीरयेत् - वदेत् - बोलना चाहिए - He/she may say

विमूढधीः - मूर्खः/बुद्धिहीनः - अज्ञानी/नासमझ - A fool

वाक्पटुः - वाचि/सम्भाषणे पटुः - सम्भाषण/वार्तालाप में चतुर - Eloquent

चक्षुष्मन्तः - नेत्रवन्तः - नेत्रों से युक्त - Having eyes

वदने - आनने/मुखे - मुख पर - On the face

ईरितः - कथितः - कहा गया - Said

परिभूयते - तिरस्क्रियते/अवमान्यते - अपमानित किया जाता है - Getsinsulted

अकातरः - वीरः/साहसी - निर्भीक - Fearless

श्रेयः - कल्याणम् - कल्याण - Wellness

प्रभृतानि - अत्यधिकानि - अत्यधिक - Many

विदुषाम् - विद्वद्जनानाम् - विद्वानों का - Of scholars

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) पिता पुत्राय बाल्ये किं यच्छति?

(ख) विमूढधीः कीदृशीं वाचं परित्यजति?

(ग) अस्मिन् लोके के एव चक्षुष्मन्तः प्रकीर्तिताः?

(घ) प्राणेभ्योऽपि कः रक्षणीयः?

(ङ) आत्मनः श्रेयः इच्छन् नरः कीदृशं कर्म न कुर्यात्?

(च) वाचि किं भवेत्?

2. स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-  

यथा- विमूढधीः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।

कः पक्वं फलं परित्यज्य अपक्वं फलं भुङ्क्ते।

(क) संसारे विद्वांसः ज्ञानचक्षुभिः नेत्रवन्तः कथ्यन्ते।

(ख) जनकेन सुताय शैशवे विद्याधनं दीयते।

(ग) तत्त्वार्थस्य निर्णयः विवेकेन कर्तुं शक्यः।

(घ) धैर्यवान् लोके परिभवं न प्राप्नोति।

(ङ) आत्मकल्याणम् इच्छन् नरः परेषाम् अनिष्टं न कुर्यात्।

3. पाठात् चित्वा अधोलिखितानां श्लोकानाम् अन्वयम् उचितपदक्रमेण पूरयत-

(क) पिता ---------- बाल्ये महत् विद्याधनं यच्छति, अस्य पिता किं तपः तेपे इत्युक्तिः ----------।

(ख) येन ---------- यत् प्रोक्तं तस्य तत्त्वार्थनिर्णयः येन कर्तुं ---------- भवेत्, सः ---------- इति ----------।

(ग) य आत्मनः श्रेयः ---------- सुखानि च इच्छति, परेभ्यः अहितं ---------- कदापि च न ----------।

4. अधोलिखितम् उदाहरणद्वयं पठित्वा अन्येषां प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत-

प्रश्नाः उत्तराणि

क. श्लोक संख्या -3

यथा- सत्या मधुरा च वाणी का? धर्मप्रदा

(क) धर्मप्रदां वाचं कः त्यजति? ----------

(ख) मूढः पुरुषः कां वाणीं वदति? ----------

(ग) मन्दमतिः कीदृशं फलं खादति? ----------

ख. श्लोक संख्या -7

यथा- बुद्धिमान् नरः किम् इच्छति? आत्मनः श्रेयः

(क) कियन्ति सुखानि इच्छति? ----------

(ख) सः कदापि किं न कुर्यात्? ----------

(ग) सः केभ्यः अहितं न कुर्यात्? ----------

5. मञ्जूषायाः तद्भावात्मकसूक्तीः विचित्य अधोलिखितकथनानां समक्षं लिखत-

(क) विद्याधनं महत्

---------------------------------------------------

---------------------------------------------------

(ख) आचारः प्रथमो धर्मः

---------------------------------------------------

---------------------------------------------------

(ग) चित्ते वाचि च अवक्रता एव समत्वम्

---------------------------------------------------

---------------------------------------------------


आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत्।
मनसि एकं वचसि एकं कर्मणि एकं महात्मनाम्।
विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।
सं वो मनांसि जानताम्।
विद्याधनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्।
आचारप्रभवो धर्मः सन्तश्चाचारलक्षणाः।


6. (अ) अधोलिखितानां शब्दानां पुरतः उचितं विलोमशब्दं कोष्ठकात् चित्वा लिखत-

शब्दाः          विलोमशब्दः

(क) पक्वः ---------- (परिपक्वः, अपक्वः, क्वथितः)

(ख) विमूढधीः ---------- (सुधीः, निधिः, मन्दधीः)

(ग) कातरः ---------- (अकरुणः, अधीरः, अकातरः)

(घ) कृतज्ञता ---------- (कृपणता, कृतघ्नता, कातरता) (ङ) आलस्यम् ---------- (उद्विग्नता, विलासिता, उद्योगः)

(च) परुषा ---------- (पौरुषी, कोमला, कठोरा)

(आ) अधोलिखितानां शब्दानां त्रयः समानार्थकाः शब्दाः मञ्जूषायाः चित्वा लिख्यन्ताम्-

(क) प्रभूतम् ------------ ------------ ------------

(ख) श्रेयः ------------ ------------ ------------

(ग) चित्तम् ------------ ------------ ------------

(घ) सभा ------------ ------------ ------------

(ङ) चक्षुष् ------------ ------------ ------------

(च) मुखम् ------------ ------------ ------------


7. अधस्ताद् समासविग्रहाः दीयन्ते तेषां समस्तपदानि पाठाधारेण दीयन्ताम् -

विग्रहः            समस्तपदम्        समासनाम

(क) तत्त्वार्थस्य निर्णयः ------------ षष्ठी तत्पुरुषः

(ख) वाचि पटुः ------------ सप्तमी तत्पुरुषः

(ग) धर्मं प्रददाति इति (ताम्) ------------ उपपदतत्पुरुषः

(घ) न कातरः ------------ नञ् तत्पुरुषः (ङ) न हितम् ------------ नञ् तत्पुरुषः

(च) महान् आत्मा येषाम् ------------ बहुब्रीहिः

(छ) विमूढा धीः यस्य सः ------------ बहुब्रीहिः

योग्यताविस्तारः

यहाँ संग्रहीत श्लोक मूलरूप से तमिल भाषा में रचित ‘तिरुक्कुरल’ नामक ग्रन्थ से लिए गए हैं। तिरुक्कुरल साहित्य की उत्कृष्ट रचना है। इसे तमिल भाषा का ‘वेद’ माना जाता है। इसके प्रणेता तिरुवल्लुवर है। इनका काल प्रथम शताब्दी माना गया है। इसमें मानवजाति के लिए जीवनोपयोगी सत्य प्रतिपादित है। ‘तिरु’ शब्द ‘श्रीवाचक’ है। तिरुक्कुरल शब्द का अभिप्राय है-श्रिया युक्त वाणी। इसे धर्म, अर्थ, काम तीन भागों में बाँटा गया है। प्रस्तुत श्लोक सरस, सरल भाषायुक्त तथा प्रेरणाप्रद हैं।


क. ‘तिरुक्कुरल्-सूक्तिसौरभम्’ इति पाठस्य तमिल मूलपाठः (देवनागरी - लिपौ)

सोर्कोट्टम् इल्लदु सेप्पुम् ओरू तलैया उळूकोट्टम इन्मै पेरिन्।

मगन् तन्दैवक्काटुम उद्रवि इवन् तन्दै एन्नोटान् कौमू एननुम सोक्त।

इनिय उळवाग इन्नाद कूरल् कनि इरूप्पक् काय् कवरंदट्र।

क.णुडैयर् एन्पवर् कट्रोर मुहत्तिर.डु पु.णुडैयर कल्लादवर्।

एप्पोरूल यार यार वाय् केट्रपिनुम् अप्पोरूल मेय् पोरूल का.पदरिवु।

सोललवल्लन् सोरविलन् अन्जान् अवनै इहलवेल्लल् यारुक्कुम् अरितु।

नोय एल्लाम् नोय् सेयदार मेलवान् नोय् सेययार नोय् इन्मै वे.डुभवर्।

ओषुक्कम् विषुष्पम् तरलान् ओषुक्कम् उयिरिनुम् ओभ्भप्पडुम्।


ख. ग्रन्थपरिचयः

तिरुक्कुरल् तमिलभाषायां रचिता तमिलसाहित्यस्य उत्कृष्टा कृतिः अस्ति। अस्य प्रणेता तिरुवल्लुवरः अस्ति। ग्रन्थस्य रचनाकालः अस्ति-ईशवीयाब्दस्य प्रथमशताब्दी।

अस्मिन् ग्रन्थे सकलमानवाजातेः कृते जीवनोपयोगिसत्यम् प्रतिपादितम्।

तिरु शब्दः ‘श्री’ वाचकः। ‘तिरुक्कुरल्’ पदस्य अभिप्रायः अस्ति श्रिया युक्तं कुरल् छन्दः अथवा श्रिया युक्ता वाणी। अस्मिन् ग्रन्थे धर्म-अर्थ-काम-संज्ञकाः त्रयः भागाः सन्ति। त्रयाणां भागानां पद्यसंख्या 1330 अस्ति।

ग. भाव-विस्तारः

सदाचारः                              विद्याधनम्

किं कुलेन विशालेन शीलमेवात्र कारणम्।      विद्याधनम् धनं श्रेष्ठं तन्मूलमितरद्धनम्।

कृमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु।।     दानेन वर्धते नित्यं न भाराय न नीयते।

आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते।      माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः।

आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते।।         न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा।।

मधुरा वाक्                               विद्वांसः

प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति सर्व जन्तवः।        नास्ति यस्य स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम्।

तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता।।      लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति।

वाणी रसवती यस्य यस्य श्रमवती क्रिया।      विद्वत्त्वं च नृपत्वं च नैव तुल्यं कदाचन।

लक्ष्मीः दानवती यस्य सफलं तस्य जीवितम्।।   स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।

RELOAD if chapter isn't visible.