षष्ठः पाठः सुभाष्िातानि संस्कृत कृतियों के जिन पद्यों या पद्यांशों में सावर्भौम सत्य को बड़े मामिर्क ढंग से प्रस्तुत किया गया है। उन पद्यों को सुभाष्िात कहते हैं। प्रस्तुत पाठ ऐसे 10 सुभाष्िातों का संग्रह है जो संस्कृत के विभ्िान्न ग्रंथों से संकलित हैं। इनमें परिश्रम का महत्त्व, क्रोध का दुष्प्रभाव, सभी वस्तुओं की उपादेयता और बुि की विशेषता आदि विषयों पर प्रकाश डाला गया है। आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः । नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ।।1।। गुणी गुणं वेिा न वेिा निगुर्णो, बली बलं वेिा न वेिा निबर्लः । पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः, करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ।।2।। निमित्तमुिश्य हि यः प्रवुफप्यति, ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति । अकारणद्वेष्िा मनस्तु यस्य वै, कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ।।3।। उदीरितो{थर्ः पशुनापि गृह्यते, हयाश्च नागाश्च वहन्ित बोिाताः। अनुक्तमप्यूहति पण्िडतोजनः, परेिõतज्ञानपफला हि बु(यः ।।4।। क्रोधो हि शत्राुः प्रथमो नराणां, देहस्िथतो देहविनाशनाय । यथास्िथतः काष्ठगतो हि विः, स एव विदर्हते शरीरम् ।।5।। मृगा मृगैः सघõमनुव्रजन्ित, गावश्च गोभ्िाः तुरगास्तुरग्ैः । मूखार्श्च मूखैर्ः सुिायः सुधीभ्िाः, समान - शील - व्यसनेषु सख्यम् ।।6।। सेवितव्यो महावृक्षः पफलच्छायासमन्िवतः । यदि दैवात् पफलं नास्ित छाया केन निवायर्ते ।।7।। अमन्त्रामक्षरं नास्ित, नास्ित मूलमनौषधम् । अयोग्यः पुरुषः नास्ित योजकस्तत्रा दुलर्भः ।।8।। संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता । उदये सविता रत्तफो रत्तफश््यास्तमये तथा ।।9।। विचित्रो खलु संसारे नास्ित कििचिरथर्कम् । अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ।।10।। अवसीदति - दुःखम् अनुभवति - दुःखी होता है वेिा - जानाति - जानता है वायसः - काकः - कौआ करी - गजः - हाथी निमित्तः - कारणम् - कारण प्रवुफप्यति - अतिकोपं करोति - अत्यिाक क्रोध करता है धु्रवं - निश्िचतम् - निश्िचत रूप से अपगमे - समाप्ते - समाप्त होने पर प्रसीदति - प्रसन्नः भवति - प्रसन्न होता है अकारणद्वेष्िामनः - अकारणं द्वेषं करोति इति - अकारण ही द्वेष करने वाला अकारणद्वेष्िा तद्वद्मनः यस्य सः मन है जिसका परितोषयिष्यति - परितोषं दास्यति - सन्तुष्ट करेगा उदीरितः - उक्तः कथ्िातः - कहा हुआ गृह्यते - प्राप्यते - प्राप्त किया जाता है हयाः - अश्वाः - घोड़े नागाः - हस्ितनः - हाथी ऊहति - निधार्रयति - अंदाजा लगाता है इग्ितज्ञानपफलाः - इिõतं ज्ञानम्, - सटेतजन्य ज्ञान रूपी पफल इिõतज्ञानमेव पफलं यस्याः वाले सा, ताः पण्िडतः - विद्वान्, बुिमान् - बुिमान् विः - अग्िनः - आग दहते - ज्वालयति - जलाता है अनुव्रजन्ित - पश्चात् गच्छन्ित - पीछे - पीछे जाते हैं, अनुसरण करते हैं तुरगाः - अश्वाः - घोडे़ सुभाष्िातानि 51 सुिायः - विद्वांसः - विद्वान् मनीषी व्यसनेषु - स्वभावे - आदत, स्वभाव में सख्यम् - मैत्राी - मित्राता सेवितव्यः - आश्रयितव्यः - आश्रय लेना चाहिए दैवात् - भाग्यात् - भाग्य से निवायर्ते - निवारणं ियते - रोका जाता है अमन्त्राम् - न मन्त्रां, अमन्त्रामक्षरं इति - मन्त्राहीन मन्त्रा - मननयोग्यम् - मनन योग्य/साथर्क/सारवान् मूलम् - अध्ःभागम् - जड़ औषधम् - औषिा$अण् - दवा, जड़ी - बूटी ;वनस्पति निमिर्तम्द्ध योजकः - ;युज् $ण्वुल्द्ध - जोड़ने वाला सविता - सूयर्ः - सूयर् रक्तः - - लाल खरः - गदर्भः - गधा श्लोकानाम् अन्वयः - 1.मनुष्याणां शरीरस्थः महान् शत्राुः आलस्यम्। उद्यमसमः बन्धुः न अस्ित यं कृत्वा ;मनुष्यःद्ध न अवसीदति। 2.गुणी गुणं वेिा, निगर्ुणः ;गुणंद्ध न वेिा, बली बलं वेिा, निबर्लः ;बलंद्ध न वेिा, वसन्तस्य गुणं पिकः ;वेिाद्ध, वायसः न ;वेिाद्ध, सिंहस्य बलं करी ;वेिाद्ध, मूषकः न। 3.यः निमित्तम् उिश्य प्रवुफप्यति सः तस्य अपगमे ध्रुवं प्रसीदति यस्य मनः अकारणद्वेष्िा ;अस्ितद्ध तं जनः कथं परितोषयिष्यति। 4.पशुना अपि उदीरितः अथर्ः गृह्यते, हयाः नागाः च बोिाताः ;भारंद्ध वहन्ित, पण्िडतः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति बु(यः परेग्ितज्ञानपफलाः भवन्ित। 5.नराणां देहविनाशनाय प्रथमः शत्राुः देहस्िथतः क्रोधः। यथा काष्ठगतः स्िथतः विः काष्ठम् एव दहते ;तथैव शरीरस्थः क्रोधःद्ध शरीरं दहते । 6.मृगाः मृगैः सह, गावश्च गोभ्िाः सह, तुरगाः तुरग्ैः सह, मूखार्ः मूखैर्ः सह, सुिायः सुधीभ्िाः सह अनुव्रजन्ित। सख्यम् समानशीलव्यसनेषु ;भवतिद्ध। 7.पफलच्छाया समन्िवतः महावृक्षः सेवितव्यः। दैवात् यदि पफलं नास्ित ;वृक्षस्यद्ध छाया केन निवायर्ते। 8.अमन्त्राम् अक्षरं नास्ित, अनौषधम् मूलं नास्ित, अयोग्यः पुरुषः नास्ित, तत्रा योजकः दुलर्भः। 9.महताम् संपत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति। यथा - सविता उदये रक्तः भवति, तथा अस्तमये च रक्तः भवति। 10.विचित्रो संसारे खलु कििचत् निरथर्वंफ नास्ित। अश्वः चेत् धावने वीरः, ;तहिर्द्ध भारस्य वहने खरः ;वीरःद्ध अस्ित। 1. अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्धकेन समः बन्धुः नास्ित? ;खद्ध वसन्तस्य गुणं कः जानाति। ;गद्ध बु(यः कीदृश्यः भवन्ित? ;घद्ध नराणां प्रथमः शत्राुः कः? ;घद्ध सुुिायः सख्यं केन सह भवति? ;चद्ध अस्माभ्िाः कीदृशः वृक्षः सेवितव्यः? 2. अधेलिख्िाते अन्वयद्वये रिक्तस्थानपूति± वुफरुत - ;कद्धयः उिश्य प्रवुफप्यति तस्या सः ध्रुवं प्रसीदति। यस्य मनः अकारणद्वेष्िा अस्ित, तं कथं ..................परितोषयिष्यति? ;खद्ध ..................खलु संसारे ..................निरथर्कम् नास्ित। अश्वः चेत् ..................वीरः, खरः ..................;वीरःद्ध ;भवतिद्ध 3. अधेलिख्िातानां पदानां विलोमपदानि पाठात् चित्वा लिखत - ;कद्धप्रसीदति ;खद्ध मूखर्ः ;गद्ध बली सुभाष्िातानि 53 ;घद्ध सुलभः ;घद्ध संपत्तौ ;चद्ध अस्ते ;छद्ध साथर्कम् 4.अधेलिख्िातानां वाक्यानां कृते समानाथर्कान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखत - ;कद्धविद्वान् स एव भवति यः अनुक्तम् अपि तथ्यं जानाति। ;खद्ध मनुष्यः समस्वभावैः जनैः सह मित्रातां करोति। ;गद्ध परिश्रमं वुफवार्णः नरः कदापि दुःखं न प्राप्नोति। ;घद्ध महान्तः जनाः सवर्दैव समप्रकृतयः भवन्ित। 5.यथानिदेर्शं परिवतर्नं विधय वाक्यानि रचयत - ;कद्धगुणी गुणं जानाति। ;बहुवचनेद्ध ;खद्ध पशुः उदीरितं अथ± गृÊाति। ;कमर्वाच्येद्ध ;गद्ध मृगाः मृगैः सह अनुव्रजन्ित। ;एकवचनेद्ध ;घद्ध कः छायां निवारयति। ;कमर्वाच्येद्ध 6.सन्िधं/सन्िधविच्छेदं वुफरुत - ;कद्ध न $ अस्ित $ उद्यमसमः - ;खद्ध ...... $ ..... - तस्यापगमे ;गद्ध अनुक्तम् $ अपि $ ऊहति - ............ ;घद्ध ..... $ ......... - गावश्च ;घद्ध ..... $ .......... - नास्ित ;चद्ध रक्तः $ च $ अस्तमये - ............ ;छद्ध ...... $ .......... - योजकस्तत्रा 7.संस्कृतेन वाक्यप्रयोगं वुफरुत - ;कद्धवायसः ;खद्ध निमित्तम् ;गद्ध सूयर्ः ;घद्ध पिकः ;घद्ध विः परियोजनाकायर्म् ;कद्ध उद्यमस्य महत्त्वं वणर्यतः प×चश्लोकान् लिखत। अथवा कापि कथा या भविः पठिता स्यात् यस्यां उद्यमस्य महत्त्वं वण्िार्तम् तां स्वभाषया लिखत। ;खद्ध निमित्तमुिश्य यः प्रवुफप्यति धु्रवं स तस्यापगमे प्रसीदति। यदि भवता कदापि इर्दृशः अनुभवः कृतः तहिर् स्वभाषया लिखत। 1.तत्पुरुष समास शरीरस्थः - शरीरे स्िथतः गृहस्थः - गृहे स्िथतः मनस्स्थः - मनसि स्िथतः तटस्थः - तटे स्िथतः वूफपस्थः - वूफपे स्िथतः वृक्षस्थः - वृक्षे स्िथतः विमानस्थः - विमाने स्िथतः 2. अव्ययीभाव समास निगुर्णम् - गुणानाम् अभावः निमर्क्ष्िाकम् - मक्ष्िाकाणाम् अभावः सुभाष्िातानि 55 निजर्लम् - जलस्य अभावः निराहारम् - आहारस्य अभावः 3.पयार्यवाचिपदानि - शत्राुः - रिपुः, अरिः, वैरिः मित्राम् - सखा, बन्धुः, सुहृद् विः - अग्िनः, दाहकः, पावकः सुिायः - विद्वांसः, विज्ञाः, अभ्िाज्ञाः अश्वः - तुरगः, हयः, घोटकः गजः - करी, हस्ती, दन्ती, नागः। वृक्षः - द्रुमः, तरुः, महीरुहः। सविता - सूयर्ः, मित्राः, दिवाकरः, भास्करः। मन्त्राः ‘मननात् त्रायते इति मन्त्राः।’ अथार्त् वे शब्द जो सोच - विचार कर बोले जाएँ। सलाह लेना, मन्त्राणा करना। मन्त्रा्$अच् ;किसी भी देवता को सम्बोिातद्ध वैदिक सूक्त या प्राथर्नापरक वैदिक मन्त्रा, वेद का पाठ तीन प्रकार का है - यदि छन्दोब( और उच्च स्वर से बोला जाने वाला है तो ‘)व्फ’ है, यदि गद्यमय और मन्दस्वर में बोला जाने वाला है तो ‘यजुस्’ है, और यदि छन्दोब(ता के साथ गेयता है तो ‘सामन्’ है ;प्राथर्नापरकद्ध यजुस् जो किसी देवता को उद्दिष्ट करके बोला गया हो - ‘ओं नमः श्िावाय’ आदि। पंचतंत्रा में भी मंत्राणा, परामशर्, उपदेश तथा गुप्त मंत्राणा के अथर् में इस शब्द का प्रयोग हुआ है।

>6>

Shemusi Chapter-6

षष्ठः पाठः

सुभाषितानि

प्रस्तुतोऽयं पाठः विविधग्रन्थात् सङ्कलितानां दशसुभाषितानां सङ्ग्रहो वर्तते। संस्कृतसाहित्ये सार्वभौमिकं सत्यं प्रकाशयितुम् अर्थगाम्भीर्ययुता पद्यमयी प्रेरणात्मिका रचना सुभाषितमिति कथ्यते। अयं पाठांशः परिश्रमस्य महत्त्वम्, क्रोधस्य दुष्प्रभावः, सामाजिकमहत्त्वम्, सर्वेषां वस्तूनाम् उपादेयता, बुद्धेः वैशि"्यम् इत्यादीन् विषयान् प्रकाशयति।

आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।

नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ।।1।।

गुणी गुणं वेत्ति न वेत्ति निर्गुणो,

बली बलं वेत्ति न वेत्ति निर्बलः ।

पिको वसन्तस्य गुणं न वायसः,

करी च सिंहस्य बलं न मूषकः ।।2।।

निमित्तमुद्दिश्य हि यः प्रकुप्यति,

ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति ।

अकारणद्वेषि मनस्तु यस्य वै,

कथं जनस्तं परितोषयिष्यति ।।3।।

उदीरिताेऽर्थः पशुनापि गृह्यते,

हयाश्च नागाश्च वहन्ति बोधिताः।

अनुक्तमप्यूहति प.डितो जनः,

परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः ।।4।।

क्रोधो हि शत्रुः प्रथमो नराणां,

देहस्थितो देहविनाशनाय ।

यथास्थितः काष्ठगतो हि वह्निः,

स एव वह्निर्दहते शरीरम् ।।5।।

मृगा मृगैः सङ्गमनुव्रजन्ति,

गावश्च गोभिः तुरगास्तुरग्ैः ।

मूर्खाश्च मूर्खैः सुधियः सुधीभिः,

समान-शील-व्यसनेषु सख्यम् ।।6।।

सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छायासमन्वितः ।

यदि दैवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते ।।7।।

अमन्त्रमक्षरं नास्ति, नास्ति मूलमनौषधम् ।

अयोग्यः पुरुषः नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ।।8।।

संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।

उदये सविता रत्तηो रत्तηश््चास्तमये तथा ।।9।।

विचित्रे खलु संसारे नास्ति किञ्चिन्निरर्थकम् ।

अश्वश्चेद् धावने वीरः भारस्य वहने खरः ।।10।।

शब्दार्थाः

अवसीदति - दुःखम् अनुभवति - दुःखी होता है-Feeling hurt

वेत्ति - जानाति - जानता है- Knows

वायसः - काकः - कौआ-Crow

करी - गजः - हाथी- Elephant

निमित्तम् - कारणम् - कारण- Purpose

प्रकुप्यति - अतिकोपं करोति - अत्यधिक क्रोध करता है- Gets very angry

ध्रुवं - निश्चितम् - निश्चित रूप से- Certainly

अपगमे - समाप्ते - समाप्त होने पर- At the end Appease

अकारणद्वेषि मनः - अकारणं द्वेषं करोति इति अकारणद्वेषि, तद्मनः मन - अकारण ही द्वेष करने वाला- Mind which holds enemity without reason

परितोषयिष्यति - परितोषं दास्यति - सन्तुष्ट करेगा- Will satisfy

उदीरितः - उक्तः, कथितः - कहा हुआ- Said/told

गृह्यते - प्राप्यते - प्राप्त किया जाता है- Accepted

हयाः - अश्वाः - घोड़े- Horses

नागाः - हस्तिनः - हाथी - Elephants

ऊहति - निर्धारयति - अंदाजा लगाता है - Assumes

इεग्तज्ञानफलाः - इङ्गितं ज्ञानम्, इङ्गितज्ञानमेव फलं यस्याः वाले सा, ताः  - सेतजन्य ज्ञान रूपी फल - Which under stand by ndications

प.डितः - विद्वान्, बुद्धिमान् - बुद्धिमान्- Scholar

वह्निः - अग्निः - आग- Fire

दहते - ज्वालयति - जलाता है  - Burns

अनुव्रजन्ति - पश्चात् गच्छन्ति - पीछे-पीछे जाते हैं, अनुसरण करते हैं - Follows

तुरगाः - अश्वाः - घोड़े - Horses

सुधि्ायः - विद्वांसः - विद्वान्, मनीषी - Learned People

व्यसनेषु - दुर्व्यसनेषु - बुरी आदतों में - In addictions

सख्यम् - मैत्री - मित्रता - Friendship

सेवितव्यः - आश्रयितव्यः - आश्रय लेना चाहिए - Should be taken as a shelter

दैवात् - भाग्यात् - भाग्य से - By luck

निवार्यते - निवारणं क्रियते - रोका जाता है - Being prevented

अमन्त्रम् - न मन्त्रं, अमन्त्रमक्षरं इति - मन्त्रहीन - Powerless word

मन्त्रः - मननयोग्यः - मनन योग्य/सार्थक/सारवान् - Hymen

मूलम् - अधोभागः - जड़ - Root

औषधम् - औषध+िअ. (वनस्पति-निर्मितम्)- दवा, जड़ी-बूटी - Herbal medicine

योजकः - योजयति यः, सः (युज् +.वुल्) - जोड़ने वाला - Connector

सविता - सूर्यः - सूर्य - The sun

खरः - गर्दभः - गधा  - Donkey


श्लोकानाम् अन्वयः-

1. मनुष्याणां शरीरस्थः महान् शत्रुः आलस्यम्। उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति यं कृत्वा (मनुष्यः) न अवसीदति।

2. गुणी गुणं वेत्ति, निर्गुणः (गुणं) न वेत्ति, बली बलं वेत्ति, निर्बलः (बलं) न वेत्ति, वसन्तस्य गुणं पिकः (वेत्ति), वायसः न (वेत्ति), सिंहस्य बलं करी (वेत्ति), मूषकः न।

3. यः निमित्तम् उद्दिश्य प्रकुप्यति सः तस्य अपगमे ध्रुवं प्रसीदति यस्य मनः अकारणद्वेषि (अस्ति) जनः तं कथं परितोषयिष्यति।

4. पशुना अपि उदीरितः अर्थः गृह्यते, हयाः नागाः च बोधिताः (भारं) वहन्ति, प.डितः जनः अनुक्तम् अपि ऊहति, बुद्धयः परेεग्तज्ञानफलाः भवन्ति।

5. नराणां देहविनाशनाय प्रथमः शत्रुः देहस्थितः क्रोधः। यथा काष्ठगतः स्थितः वह्निः काष्ठम् एव दहते (तथैव शरीरस्थः क्रोधः) शरीरं दहते ।

6. मृगाः मृगैः सह, गावश्च गोभिः सह, तुरगाः तुरग्ैः सह, मूर्खाः मूर्खैः सह, सुधियः सुधीभिः सह अनुव्रजन्ति। समानशीलव्यसनेषु सख्यम् (भवति)।

7. फलच्छाया समन्वितः महावृक्षः सेवितव्यः। दैवात् यदि फलं नास्ति (वृक्षस्य) छाया केन निवार्यते।

8. अमन्त्रम् अक्षरं नास्ति, अनौषधम् मूलं नास्ति, अयोग्यः पुरुषः नास्ति, तत्र योजकः दुर्लभः।

9. महताम् संपत्तौ विपत्तौ च एकरूपता भवति। यथा- सविता उदये रक्तः भवति, तथा अस्तमये च रक्तः भवति।

10. विचित्रे संसारे खलु किञ्चित् निरर्थकं नास्ति। अश्वः चेत् धावने वीरः, (तर्हि) भारस्य वहने खरः (वीरः) अस्ति।

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत– 

(क) मनुष्याणां महान् रिपुः कः?

(ख) गुणी किं वेत्ति?

(ग) केषां सम्पत्तौ च विपत्तौ च महताम् एकरूपता?

(घ) पशुना अपि कीदृशः गृह्यते?

(ङ) उदयसमये अस्तसमये च कः रक्तः भवति?

2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत–

(क) केन समः बन्धुः नास्ति?

(ख) वसन्तस्य गुणं कः जानाति।

(ग) बुद्धयः कीदृश्यः भवन्ति?

(घ) नराणां प्रथमः शत्रुः कः?

(ङ) सुुधियः सख्यं केन सह भवति?

(च) अस्माभिः कीदृशः वृक्षः सेवितव्यः?

3. अधोलिखिते अन्वयद्वये रिक्तस्थानपूर्तिं कुरुत–

(क) यः .......................... उद्दिश्य प्रकुप्यति तस्य .......................... सः ध्रुवं प्रसीदति। यस्य मनः अकारणद्वेषि अस्ति, .......................... तं कथं परितोषयिष्यति?

(ख) .......................... संसारे खलु .......................... निरर्थकम् नास्ति। अश्वः चेत् .......................... वीरः, खरः .......................... वहने (वीरः) (भवति)

4. अधोलिखितानां वाक्यानां कृते समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखत-

(क) विद्वान् स एव भवति यः अनुक्तम् अपि तथ्यं जानाति।

(ख) मनुष्यः समस्वभावैः जनैः सह मित्रतां करोति।

(ग) परिश्रमं कुर्वाणः नरः कदापि दुःखं न प्राप्नोति।

(घ) महान्तः जनाः सर्वदैव समप्रकृतयः भवन्ति।

5. यथानिर्देशं परिवर्तनं विधाय वाक्यानि रचयत-

(क) गुणी गुणं जानाति। (बहुवचने)

(ख) पशुः उदीरितम् अर्थं गृह्णाति। (कर्मवाच्ये)

(ग) मृगाः मृगैः सह अनुव्रजन्ति। (एकवचने)

(घ) कः छायां निवारयति। (कर्मवाच्ये)

(ङ) तेन एव वह्निना शरीरं दह्यते। (कर्तृवाच्ये)

6. (अ) सन्धिं/सन्धिविच्छेदं कुरुत-

(क) न + अस्ति + उद्यमसमः - ..........................

(ख) ......... + ......... - तस्यापगमे

(ग) अनुक्तम् + अपि + ऊहति - ..........................

(घ) ......... + .......................... - गावश्च

(ङ) ......... + .......................... - नास्ति

(च) रक्तः + च + अस्तमये - ..........................

(छ) ......... + .......................... - योजकस्तत्र

(आ) समस्तपदं/विग्रहं लिखत-

(क) उद्यमसमः ..........................

(ख) शरीरे स्थितः ..........................

(ग) निर्बलः ..........................

(घ) देहस्य विनाशनाय ..........................

(ङ) महावृक्षः ..........................

(च) समानं शीलं व्यसनं येषां तेषु ..........................

(छ) अयोग्यः ..........................

7. अधोलिखितानां पदानां विलोमपदानि पाठात् चित्वा लिखत-

(क) प्रसीदति ..........................

(ख) मूर्खः ..........................

(ग) बली ..........................

(घ) सुलभः ..........................

(ङ) संपत्तौ ..........................

(च) अस्तमये ..........................

(छ) सार्थकम् ..........................


परियोजनाकार्यम्

(क) उद्यमस्य महत्त्वं वर्णयतः पञ्चश्लोकान् लिखत।

अथवा

कापि कथा या भवεः पठिता स्यात् यस्याम् उद्यमस्य महत्त्वं वर्णितम्, तां स्वभाषया लिखत।

(ख) निमित्तमुद्दिश्य यः प्रकुप्यति ध्रुवं स तस्यापगमे प्रसीदति। यदि भवता कदापि ईदृशः अनुभवः कृतः तर्हि स्वीकृतभाषया लिखत।

योग्यताविस्तारः

1. तत्पुरुष समास

शरीरस्थः - शरीरे स्थितः

गृहस्थः - गृहे स्थितः

मनस्स्थः - मनसि स्थितः

तटस्थः - तटे स्थितः

कूपस्थः - कूपे स्थितः

वृक्षस्थः - वृक्षे स्थितः

विमानस्थः - विमाने स्थितः

2. अव्ययीभाव समास

निर्गुणम् - गुणानाम् अभावः

निर्मक्षिकम् - मक्षिकाणाम् अभावः

निर्जलम् - जलस्य अभावः

निराहारम् - आहारस्य अभावः

3. पर्यायवाचिपदानि-

शत्रुः - रिपुः, अरिः, वैरिः

मित्रम् - सखा, बन्धुः, सुहृद्

वह्निः - अग्निः, दाहकः, पावकः

सुधियः - विद्वांसः, विज्ञाः, अभिज्ञाः

अश्वः - तुरगः, हयः, घोटकः

गजः - करी, हस्ती, दन्ती, नागः।

वृक्षः - द्रुमः, तरुः, महीरुहः।

सविता - सूर्यः, मित्रः, दिवाकरः, भास्करः।

मन्त्रः - ‘मननात् त्रायते इति मन्त्रः।’

अर्थात् वे शब्द जो सोच-विचार कर बोले जाएँ। सलाह लेना, मन्त्रणा करना। मन्त्ऱ्अच् (किसी भी देवता को सम्बोधित) वैदिक सूक्त या प्रार्थनापरक वैदिक मन्त्र। वेद का पाठ तीन प्रकार का है- यदि छन्दोबद्ध और उच्च स्वर से बोला जाने वाला है तो ‘ऋक्’ है, यदि गद्यमय और मन्दस्वर में बोला जाने वाला है तो ‘यजुस्’ है, और यदि छन्दोबद्धता के साथ गेयता है तो ‘सामन्’ है (प्रार्थनापरक)। यजुस् जो किसी देवता को उद्दिष्ट करके बोला गया हो- ‘ओं नमः शिवाय’ आदि। पंचतंत्र में भी मंत्रणा, परामर्श, उपदेश तथा गुप्त मंत्रणा के अर्थ में इस शब्द का प्रयोग हुआ है।


RELOAD if chapter isn't visible.