चतुथर्ः पाठः प्रस्तुत पाठ आयुवेर्द के प्रसि( ग्रन्थ ‘सुश्रुतसंहिता’ के चिकित्सा स्थान में वण्िार्त 24वें अध्याय से संकलित है। इसमें आचायर् सुश्रुत ने व्यायाम की परिभाषा बताते हुए उससे होने वाले लाभों की चचार् की है। शरीर में सुगठन, कान्ित, स्पूफतिर्, सहिष्णुता, नीरोगता आदि व्यायाम के प्रमुख लाभ हैं। शरीरायासजननं कमर् व्यायामसंज्ञितम् । दीप्ताग्िनत्वमनालस्यं स्िथरत्वं लाघवं मृजा ।।2।। श्रमक्लमपिपासोष्ण - शीतादीनां सहिष्णुता । आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ।।3।। न चास्ित सदृशं तेन कििचत्स्थौल्यापकषर्णम् । न च व्यायामिनं मत्यर्मदर्यन्त्यरयो बलात् ।।4।। न चैनं सहसाक्रम्य जरा समध्िरोहति । स्िथरीभवति मांसं च व्यायामाभ्िारतस्य च ।।5।। व्यायामस्िवन्नगात्रास्य पद्भ्यामुद्वतिर्तस्य च । व्याध्यो नोपसपर्न्ित वैनतेयमिवोरगाः वयोरूपगुणैहीर्नमपि वुफयार्त्सुदशर्नम् ।।6।। व्यायामं वुफवर्तो नित्यं विरु(मपि भोजनम् । विदग्ध्मविदग्ध्ं वा निदोर्षं परिपच्यते ।।7।। व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्िनग्ध्भोजिनाम्। स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः ।।8।। सवेर्ष्वृतुष्वहरहः पुम्िभरात्महितैष्िाभ्िाः । बलस्याध्ेर्न कत्तर्व्यो व्यायामो हन्त्यतो{न्यथा ।।9।। हृदिस्थानास्िथतो वायुयर्दा वक्त्रां प्रपद्यते । व्यायामं वुफवर्तो जन्तोस्तद्बलाध्र्स्य लक्षणम् ।।10।। वयोबलशरीराण्िा देशकालाशनानि च । समीक्ष्य वुफयार्द् व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् ।।11।। आयासः - प्रयत्नः, प्रयासः, श्रमः - परिश्रम विमृद्नीयात् - मदर्येत् - मालिश करनी चाहिए समन्ततः - सवर्तः - पूरी तरह से उपचयः - अभ्िावृिः - वृि कान्ितः - आभा - चमक गात्राम् - शरीरम् - शरीर सुविभक्तता - शारीरिकं सौष्ठवम् - शारीरिक सौन्दयर् दीप्ताग्िनत्वम् - जठराग्नेः प्रवध्र्नम् - जठराग्िन का प्रदीप्त होना अथार्त् भूख लगना मृजा - स्वच्छीकरणम् - स्वच्छ करना क्लमः - श्रमजनितं शैथ्िाल्यम् - थकान पिपासा - पातुम् इच्छा - प्यास उष्णः - तापः - गमीर् स्थौल्यम् - अतिमांसलत्वं, पीनता - मोटापा अपकषर्णम् - दूरीकरणम् - दूर करना, कम करना अदर्यन्ित - अदर्नं वुफवर्न्ित - वुफचल डालते हैं अरयः - शत्रावः - शत्राुगण आक्रम्य - आक्रमणं कृत्वा - हमला करके जरा - वाध्र्क्यम् - बुढ़ापा अभ्िारतस्य - संलग्नस्य - तल्लीन होने वाले का स्िवन्नगात्रास्य - स्वेदेन सिक्तस्य शरीरस्य - पसीने से लथपथ शरीर का पद्भ्याम् उद्वतिर्तस्य - पद्भ्याम् उन्नमितस्य - दोनों पैरों से ऊपर उठने वाले व्यायाम वैनतेयः - गरुडः - गरुड़ उरगः - सपर्ः - साँप विदग्ध्म् - सुपक्वम् - भली प्रकार पके हुए परिपच्यते - जीयर्ते - पच जाता है अहन् - दिवसः - दिन पथ्यं - अनुवूफलम् - उचित अहरहः - प्रतिदिनम् - हर रोज पुम्िभः - पुरुषैः - पुरुषों के द्वारा अशनानि - आहाराः/भोजनानि - भोजन 1 अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्कृतभाषया लिखत - ;कद्ध कीदृशं कमर् व्यायामसंज्ञितम् कथ्यते? ;खद्ध व्यायामात् ¯क किमुपजायते? ;गद्ध जरा कस्य सकाशं सहसा न समध्िरोहति? ;घद्ध कियता बलेन व्यायामः कतर्व्यः? ;घद्ध अध्र्बलस्य लक्षणम् किम्? 2 उदाहरणमनुसृत्य कोष्ठकगतेषु पदेषु तृतीयाविभक्ितं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत - यथा - व्यायामः ....... हीनमपि सुदशर्नं करोति ;गुणद्ध व्यायामः गुणैः हीनमपि सुदशर्नं करोति। ;कद्ध ....................व्यायामः कत्तर्व्यः। ;बलस्याध्र्द्ध ;खद्ध ................... सदृशं कििचत् स्थौल्यापकषर्णं नास्ित। ;व्यायामद्ध ;गद्ध ....................विना जीवनं नास्ित। ;विद्याद्ध ;घद्ध सः ....................ख×जः अस्ित। ;चरणद्ध ;घद्ध सूपकारः ....................भोजनं जिघ्रति। ;नासिकाद्ध 3 स्थूलपदमाध्ृत्य प्रश्ननिमार्णं वुफरुत - ;कद्ध शरीरस्य आयासजननं कमर् व्यायामः इति कथ्यते। ;खद्ध अरयः व्यायामिनं न अदर्यन्ित। ;गद्ध आत्महितैष्िाभ्िाः सवर्दा व्यायामः कतर्व्यः। ;घद्ध व्यायामं कुवर्तः विरु(ं भोजनम् अपि परिपच्यते। ;घद्ध गात्राणां सुविभक्तता व्यायामेन संभवति। व्यायामः सवर्दा पथ्यः 4.निम्नलिख्िातानाम् अव्ययानाम् रिक्तस्थानेषु प्रयोगं वुफरुत - सहसा, अपि, सदृशं, सवर्दा, यदा, सदा, अन्यथा ....................व्यायामः कत्तर्व्यः।;कद्ध ;खद्ध मनुष्यः सम्यव्फरूपेण व्यायामं करोति तदा सः स्वस्थः तिष्ठति। ;गद्ध व्यायामेन असुन्दराः ....................सुन्दराः भवन्ित। ;घद्ध व्यायामिनः जनस्य सकाशं वाध्र्क्यं ....................नायाति। ;घद्ध व्यायामेन ....................कििचत् स्थौल्यापकषर्णं नास्ित। ;चद्ध व्यायामं समीक्ष्य एव कतर्व्यम् ....................व्याध्यः आयान्ित। 5.;कद्ध अधेलिख्िातेषु तितपदेषु प्रकृ¯त/प्रत्ययं च पृथव्फ कृत्वा लिखत - मूलशब्दः ;प्रकृतिःद्ध प्रत्ययः ;कद्धपथ्यतमः = $ ;खद्ध सहिष्णुता = $ ;गद्ध अग्िनत्वम् = $ ;घद्ध स्िथरत्वम् = $ ;घद्ध लाघवम् = $ ;खद्ध अधेलिख्िातकृदन्तपदेषु मूलधतुं प्रत्ययं च पृथव्फ कृत्वा लिखत - मूलशब्दः $ प्रत्ययः ;कद्धकतर्व्यः $ ;खद्ध भोजनम् $ आ $ ..................................................;गद्ध आस्िथतः $ ;घद्ध स्मृतः $ सम् ......................................................;घद्ध समीक्ष्य $ आ $....................................................;चद्ध आक्रम्य $ ;छद्ध जननम् $ 6.अधेलिख्िातेभ्यः पदेभ्यः उपसगार्न् पृथव्फ कृत्वा लिखत - यथा - सुदशर्नम् - सु $ दशर्नम् ;कद्ध उपजायते ...............................$ ................................;खद्ध अपकषर्णम् ...............................$ ................................;गद्ध अध्िरोहति ...............................$ ................................;घद्ध प्रपद्यते ...............................$ ................................;घद्ध सुविभक्तता ...............................$ ................................7.;कद्ध षष्ठ श्लोकस्य भावमाश्रित्य रिक्तस्थानानि पूरयत - यथा - .................. समीपे उरगाः न .................. एवमेव व्यायामिनः जनस्य समीपं .................. न गच्छन्ित। व्यायामः वयोरूपगुणहीनम् अपि जनम् .................. करोति। ;खद्ध उदाहरणमनुसृत्य वाच्यपरिवतर्नं वुफरुत - कमर्वाच्यम् कतृर्वाच्यम् यथा - आत्महितैष्िाभ्िाः व्यायामः ियते आत्महितैष्िाणः व्यायामं वुफवर्न्ित। ;1द्ध बलवता विरु(मपि भोजनं पच्यते .....................................................;2द्ध जनैः व्यायामेन कान्ितः लभ्यते .....................................................;3द्ध मोहनेन पाठः पठ्यते .....................................................;4द्ध लतया गीतं गीयते .....................................................;गद्ध ‘व्यायामस्य लाभाः’ इति विषयमध्िकृत्य प×चवाक्येषु एकम् अनुच्छेदं लिखत। ;कद्धसुश्रुतः आयुवेर्दस्य, ‘सुश्रुतसंहिता’ इत्याख्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता। अस्िमन् ग्रन्थे शल्यचिकित्सायाः प्राधन्यमस्ित। सुश्रुतः शल्यशास्त्राज्ञस्य दिवोदासस्य श्िाष्यः आसीत्। दिवोदासः सुश्रुतं वाराणस्याम् आयुवेर्दम् अपाठयत्। सुश्रुतः दिवोदासस्य उपदेशान् स्वग्रन्थे{लिखत्। ;खद्ध उपलब्धसु आयुवेर्दीय - संहितासु ‘सुश्रुतसंहिता’ सवर्श्रेष्ठः शल्यचिकित्साप्रधनो ग्रन्थः। अस्िमन् ग्रन्थे 120 अध्यायेषु क्रमेण सूत्रास्थाने मौलिकसि(ान्तानां शल्यकमोर्पयोगि - यन्त्रादीनां, निदानस्थाने व्यायामः सवर्दा पथ्यः प्रमुखाणां रोगाणां, शरीरस्थाने शरीरशास्त्रास्य चिकित्सास्थाने, शल्यचिकित्सायाः कल्पस्थाने च विषाणां प्रकरणानि वण्िार्तानि। अस्य उत्तरतन्त्रो 66 अध्यायाः सन्ित। ;गद्ध वैनतेयमिवोरगाः - कश्यप )ष्िा की दो पत्िनयाँ थीं - कद्रु और विनता। विनता का पुत्रा गरुड़ था और कद्रु का पुत्रा सपर्। विनता का पुत्रा होने के कारण गरुड़ को वैनतेय कहा जाता है। ;विनतायाः अयम् वैनतेयः, अण् प्रत्यये कृतेद्ध। गरुड़ सपर् से अध्िक ताकतवर होता है, भयवश साँप गरुड़ के पास जाने का साहस नहीं करता। यहाँ व्यायाम करने वाले मनुष्य की तुलना गरुड़ से तथा व्याध्ियों की तुलना साँप से की गइर् है। जिस प्रकार गरुड़ के समक्ष साँप नहीं जाता। उसी प्रकार व्यायाम करने वाले व्यक्ित के पास रोग नहीं पफटकते। गुणवाचक शब्दों से भाव अथर् में ष्य×ा् अथार्त् य प्रत्यय लगाकर भाववाची पदों का निमार्ण किया जाता है। शब्द के प्रथम स्वर में वृि होती है और अन्ितम अ का लोप होता है। ;कद्ध शूरस्य भावः शौयर्म् - शूर $ ष्य×ा् ;खद्ध सुन्दरस्य भावः सौन्दयर्म् - सुन्दर $ ष्य×ा् ;गद्ध सुखस्य भावः सौख्यम् - सुख $ ष्य×ा् ;घद्ध विदुषः भावः वैदुष्यम् - विद्वस् $ ष्य×ा् ;घद्ध मध्ुरस्य भावः माध्ुयर्म् - मध्ुर $ ष्य×ा् ;चद्ध स्थूलस्य भावः स्थौल्यम् - स्थूल $ ष्य×ा् ;छद्ध अरोगस्य भावः आरोग्यम् - अरोग $ ष्य×ा् ;जद्ध सहितस्य भावः साहित्यम् - सहित $ ष्य×ा्् थाल् - प्रत्ययः - ‘प्रकार’ अथर् में थाल् प्रत्यय का प्रयोग होता है। जैसे - तेन प्रकारेण - तथा येन प्रकारेण - यथा अन्येन प्रकारेण - अन्यथा सवर् प्रकारेण - सवर्था उभय प्रकारेण - उभयथा ;कद्ध शरीरमाद्यं खलु ध्मर्साध्नम् ;खद्ध लाघवं कमर्सामथ्य± स्थैय± क्लेशसहिष्णुता। दोषक्षयो{ग्िनवृिश्च व्यायामादुपजायते।। ;गद्ध यथा शरीरस्य रक्षायै उचितं भोजनम्, उचितश्च व्यवहारः आवश्यको{स्ित तथैव शरीरस्य स्वास्थ्याय व्यायामः अपि आवश्यकः। ;घद्ध युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कमर्सु। युक्तस्वप्नावबोध्स्य योगो भवति दुःखहा।। ;घद्ध पक्ष्िाणः आकाशे उंीयन्ते तेषाम् उड्डयनमेव तेषां व्यायामः। पशवो{पि इतस्ततः पलायन्ते, पलायनमेव तेषां व्यायामः। शैशवे श्िाशुः स्वहस्तपादौ चालयति, अयमेव तस्य व्यायामः। वि$आ$यम् धतोः घ×ा् प्रत्ययात् निष्पन्नः व्यायाम शब्दः विस्तारस्य विकासस्य च वाचकः। यतो हि व्यायामेन अगनां विकासः भवति। अतः सुखपूवर्वंफ जीवनं यापयितुं मनुष्यैः नित्यं व्यायामः करणीयः।

>4>

Shemusi Chapter-4


चतुर्थः पाठः

शिशुलालनम्

प्रस्तुतोऽयं पाठः दिङ्नागविरचितः संस्कृतस्य प्रसिद्धनाट्यग्रन्थः "कुन्दमाला" इत्यतः पञ््चमाङ्कात् सम्पादनं कृत्वा सङ्कलितोऽस्ति। अत्र नाटकांशे रामः स्वपुत्रौ लवकुशौ सिंहासनम् आरोहयितुम् इच्छति किन्तु उभावपि सविनयं तं निवारयतः। सिंहासनारूढः रामः उभयोः रूपलाव.यं दृ"्वा मुग्धः सन् स्वक्रोडे गृह्णाति। पाठेऽस्मिन् शिशुवात्सल्यस्य मनोहारिवर्णनं विद्यते।

(सिंहासनस्थः रामः। ततः प्रविशतः विदूषकेनोपदिश्यमानमार्गौ तापसौ कुशलवौ)

विदूषकः - इत इत आर्यौ!

कुशलवौ - (रामम् उपसृत्य प्रणम्य च) अपि कुशलं महाराजस्य?

रामः - युष्मद्दर्शनात् कुशलमिव। भवतोः किं वयमत्र कुशलप्रश्नस्य भाजनम् एव, न पुनरतिथिजनसमुचितस्य क.ठाश्लेषस्य। (परिष्वज्य) अहो हृदयग्राही स्पर्शः।

(आसनार्धमुपवेशयति)

उभौ - राजासनं खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम्।

रामः - सव्यवधानं न चारित्रलोपाय। तस्मादङ्क - व्यवहितमध्यास्यतां सिंहासनम्।

(अमुपवेशयति)

उभौ - (अनिच्छां नाटयतः) राजन्!

अलमतिदाक्षि.येन।

रामः - अलमतिशालीनतया।

भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद्

गुणमहतामपि लालनीय एव।

व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात्

पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम्।।

रामः - एष भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतूहलेन पृच्छामि-क्षεत्रयकुल- पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोर्वंशस्य कर्त्ता?

लवः - भगवन् सहस्रदीधितिः।

रामः - कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृत्तौ?

विदूषकः - किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्?

लवः - भ्रातरावावां सोदर्यौ।

रामः - समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।

लवः - आवां यमलौ।

रामः - सम्प्रति युज्यते। किं नामधेयम्?

लवः - आर्यस्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि (कुशं निर्दिश्य) आयोρऽपि गुरुचरणवन्दनायाम् ................................................

कुशः - अहमपि कुश इत्यात्मानं श्रावयामि।

रामः - अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः।

किं नामधेयो भवतोर्गुरुः?

लवः - ननु भगवान् वाल्मीकिः।

रामः - केन सम्बन्धेन?

लवः - उपनयनोपदेशेन।

रामः - अहमत्रभवतोः जनकं नामतो वेदितुमिच्छामि।

लवः - न हि जानाम्यस्य नामधेयम्। न कश्चिदस्मिन् तपोवने तस्य नाम व्यवहरति।

रामः - अहो माहात्म्यम्।

कुशः - जानाम्यहं तस्य नामधेयम्।

रामः - कथ्यताम्।

कुशः - निरनुक्रोशो नाम.......

रामः - वयस्य, अपूर्वं खलु नामधेयम्।

विदूषकः - (विचिन्त्य) एवं तावत् पृच्छामि निरनुक्रोश इति क एवं भणति?

कुशः - अम्बा।

विदूषकः - किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था?

कुशः - यद्यावयोर्बालभावजनितं किञ्चिदविनयं पश्यति तदा एवम् अधिक्षिपति- निरनुक्रोशस्य पुत्रौ, मा चापलम् इति।

विदूषकः - एतयोर्यदि पितुर्निरनुक्रोश इति नामधेयम् एतयोर्जननी तेनावमानिता निर्वासिता एतेन वचनेन दारकौ निर्भर्त्सयति।

रामः - (स्वगतम्) धिङ् मामेवंभूतम्। सा तपस्विनी मत्कृतेनापराधेन स्वापत्यमेवं मन्युगर्भैरक्षरैर्निर्भर्त्सयति।

(सवाष्पमवलोकयति)

रामः - अतिदीर्घः प्रवासोऽयं दारुणश्च। (विदूषकमवलोक्य जनान्तिकम्) कुतूहलेनाविष्टो मातरमनयोर्नामतो वेदितुमिच्छामि। न युक्तं च स्त्रीगतमनुयोक्तुम्, विशेषतस्तपोवने। तत् कोऽत्राभ्युपायः?

विदूषकः - (जनान्तिकम्) अहं पुनः पृच्छामि। (प्रकाशम्) किं नामधेया युवयोर्जननी?

लवः - तस्याः द्वे नामनी।

विदूषकः - कथमिव?

लवः - तपोवनवासिनो देवीति नाम्नाह्वयन्ति, भगवान् वाल्मीकिर्वधूरिति।

रामः - अपि च इतस्तावद् वयस्य!

मुहूर्त्तमात्रम्।

विदूषकः - (उपसृत्य) आज्ञापयतु भवान्।

रामः - अपि कुमारयोरनयोरस्माकं च सर्वथा समरूपः कुटुम्बवृत्तान्तः?

(नेपथ्ये)

इयती वेला सञ्जाता रामायणगानस्य नियोगः किमर्थं न विधीयते?

उभौ - राजन्! उपाध्यायदूतोऽस्मान् त्वरयति।

रामः - मयापि सम्माननीय एव मुनिनियोगः। तथाहि-

भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिधिर्

गिरां सन्दर्भोऽयं प्रथममवतीर्णो वसुमतीम्।

कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं,

पुनाति श्रोतारं रमयति च सोऽयं परिकरः।।

वयस्य! अपूर्वोऽयं मानवानां सरस्वत्यवतारः, तदहं सुहृज्जनसाधारणं श्रोतुमिच्छामि। सन्निधीयन्तां सभासदः, प्रेष्यतामस्मदन्तिकं सौमित्रिः, अहमप्येतयोश्चिरासनपरिखेदं विहरणं कृत्वा अपनयामि।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)


शब्दार्थाः

उत्थाय - उत्थितो भूत्वा - उठकर

अलङ्क्रियते - विभूष्यते - सुशोभित होता है

पितामहः - पितुः पिता - पिता के पिता

सहस्रदीधितिः - सूर्यः - सूर्य

क.ठाश्लेषस्य - क.ठे आश्लेषस्य - गले लगाने का

परिष्वज्य - आलिङ्गनं कृत्वा - आलिङ्गन करके

विचिन्त्य - विचार्य - विचार करके

अनभिज्ञः - अपरिचितः - नहीं जानने वाला/अनजान

अध्यासितुम् - उपवेष्टुम् - बैठने के लिए

सव्यवधानम् - व्यवधानेन सहितम् - रुकावट सहित

अध्यास्यताम् - उपविश्यताम् - बैठिये

अलमतिदाक्षि.येन - अलमतिकौशलेन - अत्यधिक दक्षता, अधिक कुशलता नहीं करें

अङ्कम् - क्रोडम् - गोद में

हिमकरः - चन्द्रः - चन्द्रमा

पशुपतिः - शिवः - शिव

केतक-छदत्वम् - केतकस्य छदत्वम् - केतकी (केवड़े) के पुष्प से बना मस्तक का शेखर (जूड़ा)

आत्मगतम् - स्वगतम् - मन ही मन

समानाभिजनौ - समानकुलोत्पन्नौ - एक कुल में पैदा होने वाले

संवृत्तौ - संजातौ - हो गये

प्रतिवचनम् - उत्तरम् - उत्तर

सोदर्यौ - सहोदरौ - सहोदर/सगे भाई

यमलौ - युगलौ - जुड़वाँ

शरीरसन्निवेशः - अङ्ग-रचनाविन्यासः - शरीर की बनावट

उदात्तरम्यः - अत्यन्तः रमणीयः - अत्यधिक मनोहर

समुदाचारः - शिष्टाचारः - शिष्टाचार

उपनयनोपदेशेन - उपनयनस्य उपदेशेन (उपनयन-संस्कारदीक्षया)- उपनयन की दीक्षा के कारण

नामधेयम् - नाम - नाम

निरनुक्रोशः - निर्दयः - दया रहित

वयस्य - मित्र - मित्र

भणति - कथयति - कहता है

अम्बा - जननी - माता

उत - अथवा - अथवा

प्रकृतिस्था - सामान्या मनःस्थितिः - स्वाभाविक रूप से

अधिक्षिपति - अधिक्षेपं करोति - फटकारती है

चापलम् - चपलताम् - चंचलता

अवमानिता - तिरस्कृता - अपमानित

दारकौ - पुत्रौ - पुत्र

निर्भर्त्सयति - तर्जयति - धमकाती है

निःश्वस्य - दीर्घं श्वासं गृहीत्वा - दीर्घ श्वास लेकर

स्वापत्यम् - स्वसन्ततिम् - अपनी सन्तान को


अन्वय - गुणमहताम् अपि वयोऽनुरोधात् शिशुजनः लालनीयः एव भवति। बालभावात् हि हिमकरः अपि पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वं व्रजति।

भाव - अत्यधिक गुणी लोगों के लिए भी छोटी उम्र के कारण बालक लालनीय ही होता है। चन्द्रमा बालभाव के कारण ही शर के मस्तक का आभूषण बनकर केतकी पुष्पों से निर्मित चूड़ा की भाँति शोभित होता है।

अन्वय - भवन्तौ गायन्तौ, पुराणः व्रतनिधिः कविः अपि, वसुमतीम् प्रथमम् अवतीर्णः गिराम् अयं सन्दर्भः, सरसिरुहनाभस्य च इयं श्लाघ्या कथा, सः च अयं परिकरः नियतं श्रोतारं पुनाति रमयति च।

भाव - भगवान् वाल्मीकि द्वारा निबद्ध पुराणपुरुष की कथा, कुश लव द्वारा श्री राम को सुनायी जानी थी, उसी की सूचना देते हुए नेपथ्य से कुश और लव को बिना समय नष्ट किये अपने कर्तव्य का पालन करने का निर्देश दिया जाता है। दोनों राम से आज्ञा लेकर जाना चाहते हैं तब श्री राम उपर्युक्त श्लोक के माध्यम से उस रचना का सम्मान करते हैं।

आप दोनों (कुश और लव) इस कथा का गान करने वाले हैं, तपोनिधि पुराण मुनि (वाल्मीकि) इस रचना के कवि हैं, धरती पर प्रथम बार अवतरित होने वाला स्फुट वाणी का यह काव्य है और इसकी कथा कमलनाभि विष्णु से सम्बद्ध है इस प्रकार निश्चय ही यह संयोग श्रोताओं को पवित्र और आनन्दित करने वाला है।

अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) कुशलवौ कम् उपसृत्य प्रणमतः?

(ख) तपोवनवासिनः कुशस्य मातरं केन नाम्ना आह्वयन्ति ?

(ग) वयोऽनुरोधात् कः लालनीयः भवति?

(घ) केन सम्बन्धेन वाल्मीकिः लवकुशयोः गुरुः?

(ङ) कुत्र लवकुशयोः पितुः नाम न व्यवह्रियते?

2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत-

(क) रामाय कुशलवयोः क.ठाश्लेषस्य स्पर्शः कीदृशः आसीत्?

(ख) रामः लवकुशौ कुत्र उपवेशयितुम् कथयति?

(ग) बालभावात् हिमकरः कुत्र विराजते?

(घ) कुशलवयोः वंशस्य कर्त्ता कः?

(ङ) केन सम्बन्धेन वाल्मीकिः कुशलवयोः गुरुः आसीत्?

(च) कुशलवयोः मातरं वाल्मीकिः केन नाम्ना आह्वयति?

3. रेखाङ्कितेषु पदेषु विभक्तिं तत्कारणं च उदाहरणानुसारं निर्दिशत-

                                    विभक्तिः    तत्कारणम्

यथा- राजन्! अलम् अतिदाक्षि.येन।            तृतीया    ‘अलम्’ योगे

(क) रामः लवकुशौ आसनार्धम् उपवेशयति।   .......................... ..........................

(ख) धिङ् माम् एवं भूतम्।               .......................... ..........................

(ग) अव्यवहितम् अध्यास्यतां सिंहासनम्।    .......................... ..........................

(घ) अलम् अतिविस्तरेण।                 .......................... ..........................

(ङ) रामम् उपसृत्य प्रणभ्य च।             .......................... ..........................

4. यथानिर्देशम् उत्तरत-

(क) ‘जानाम्यहं तस्य नामधेयम्’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?

(ख) ‘किं कुपिता एवं भणति उत प्रकृतिस्था’- अस्मात् वाक्यात् ‘हर्षिता’ इति पदस्य विपरीतार्थकपदं चित्वा लिखत।

(ग) विदूषकः (उपसृत्य) ‘आज्ञापयतु भवान्!’ अत्र भवान् इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?

(घ) ‘तस्मादड्क-व्यवहितम् अध्यास्याताम् सिंहासनम्’ - अत्र क्रियापदं किम्?

(ङ) ‘वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्’-अत्र ‘आयुषः इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?

5. अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति-

                                    कः      कम्

(क) सव्यवधानं न चारित्र्यलोपाय।          ................................. .................................

(ख) किं कुपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था? ................................. .................................

(ग) जानाम्यहं तस्य नामधेयम्।            ................................. .................................

(घ) तस्या द्वे नाम्नी।                   ................................. .................................

(ङ) वयस्य! अपूर्वं खलु नामधेयम्।        ................................. .................................

6. मञ्जूषातः पर्यायद्वयं चित्वा पदानां समक्षं लिखत-

शिवः शिष्टाचारः शशिः चन्द्रशेखरः सुतः इदानीम्

अधुना पुत्रः सूर्यः सदाचारः निशाकरः भानुः

(क) हिमकरः - ..................... .....................

(ख) सम्प्रति - ..................... .....................

(ग) समुदाचारः - ..................... .....................

(घ) पशुपतिः - ..................... .....................

(ङ) तनयः - ..................... .....................

(च) सहस्रदीधितिः - ..................... .....................

(आ) विशेषण-विशेष्यपदानि योजयत-

यथा- विशेषण पदानि विशेष्य पदानि

श्लाघ्या         - कथा

(1) उदात्तरम्यः (क) समुदाचारः

(2) अतिदीर्घः (ख) स्पर्शः

(3) समरूपः (ग) कुशलवयोः

(4) हृदयग्राही (घ) प्रवासः

(5) कुमारयोः (ङ) कुटुम्बवृत्तान्तः

7. (क) अधोलिखितपदेषु सन्धिं कुरुत-

(क) द्वयोः+ अपि - ...............................................

(ख) द्वौ+ अपि - ...............................................

(ग) कः+ अत्र - ...............................................

(घ) अनभिज्ञः+ अहम् - ...............................................

(ङ) इति+ आत्मानम् - ...............................................

(ख) अधोलिखितपदेषु विच्छेदं कुरुत-

(क) अहमप्येतयोः - ...............................................

(ख) वयोऽनुरोधात् - ...............................................

(ग) समानाभिजनौ - ...............................................

(घ) खल्वेतत् - ...............................................

योग्यताविस्तारः

नाट्य-प्रसङ्गः

कुन्दमाला के लेखक दिङ्नाग ने प्रस्तुत नाटक में रामकथा के करुण अवसाद भरे उत्तरार्ध की नाटकीय सम्भावनाओं को मौलिकता से साकार किया है। इसी कथानक पर प्रसिद्ध नाटककार भवभूति का उत्तररामचरित भी आश्रित है। कुन्दमाला के छहों अटों का दृश्यविधान वाल्मीकि-तपोवन के परिसर में ही केन्द्रित है। प्रस्तुत नाटकांश पञ्चम अ से सम्पादित कर सलित किया गया है। लव और कुश से मिलने पर राम के हृदय में उनसे आलिंगन की लालसा होती है। उनके स्पर्शसुख से अभिभूत हो राम, उन्हें अपने सिंहासन पर, अपनी गोद में बिठाकर लाड़ करते हैं। इसी भाव की पुष्टि में नाटक में यह श्लोक उद्धृत है-

भवति शिशुजनो वयोऽनुरोधाद्

गुणमहतामपि लालनीय एव

व्रजति हिमकरोऽपि बालभावात्

पशुपति-मस्तक-केतकच्छदत्वम् ।।

शिशुस्नेहसमभावश्लोकाः-

अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण

स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं ममैवम्

कां निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्

यस्यायमङ्कात् कृतिनः प्ररूढः ।।  (कालिदासस्य)

अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् ।

आनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति पठ्यते ।। (भवभूतेः)

धूलीधूसरतनवः

क्रीडाराज्ये स्वके रममाणाः

कृतमुखवाद्यविकाराः

क्रीडन्ति सुनिर्भरं बालाः ।। 

अनियतरुदित स्मित विराजत्

कतिपयकोमलदन्तकुड्मलाग्रम्

वदनकमलकं शिशोः स्मरामि

स्खलदसमञ्जसमञ्जुजल्पितं ते ।।




RELOAD if chapter isn't visible.