तृतीयः पाठः प्रस्तुत पाठ संस्कृतवाघ्मय के प्रसि( नाटक ‘वुफन्दमाला’ के पंचम अघड्ढ से सम्पादित कर लिया गया है। इसके रचयिता प्रसि( नाटककार दिघ्नाग हैं। इस नाटकांश में राम वुफश और लव को ¯सहासन पर बैठाना चाहते हैं किन्तु वे दोनों अतिशालीनतापूवर्क मना करते हैं। ¯सहासनारूढ राम वुफश और लव के सौन्दयर् से आकृष्ट होकर उन्हें अपनी गोद में बैठा लेते हैं और आनन्िदत होते हैं। पाठ में श्िाशु स्नेह का अत्यन्त मनोहारी वणर्न किया गया है। ;सिंहासनस्थः रामः। ततः प्रविशतः विदूषकेनोपदिश्यमानमागौर् तापसौ वुफशलवौद्ध विदूषकः - इत इत आयौर्! वुफशलवौ - ;रामस्य समीपम् उपसृत्य प्रणम्य चद्ध अपि वुफशलं महाराजस्य? रामः - युष्मद्दशर्नात् वुफशलमिव। भवतोः ¯क वयमत्रा वुफशलप्रश्नस्य भाजनम् ;आसनाध्र्मुपवेशयतिद्ध उभौ - राजासनं खल्वेतत्, न युक्तमध्यासितुम्। रामः - सव्यवधनं न चारित्रालोपाय। तस्मादघड्ढ - व्यवहितमध्यास्यतां ¯सहासनम्। ;अटमुपवेशयतिद्ध उभौ - ;अनिच्छां नाटयतःद्ध राजन्! अलमतिदाक्ष्िाण्येन। रामः - अलमतिशालीनतया। भवति श्िाशुजनो वयो{नुरोधद् गुणमहतामपि लालनीय एव। व्रजति हिमकरो{पि बालभावात् पशुपति - मस्तक - केतकच्छदत्वम्।। रामः - एष भवतोः सौन्दयार्वलोकजनितेन कौतूहलेन पृच्छामि - क्षत्रिायवुफल - पितामहयोः सूयर्चन्द्रयोः को वा भवतोव±शस्य कत्तार्? लवः - भगवन् सहस्रदीिातिः। रामः - कथमस्मत्समानाभ्िाजनौ संवृत्तौ? विदूषकः - ¯क द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्? लवः - भ्रातरावावां सोदयौर्। रामः - समरूपः शरीरसन्िनवेशः। वयसस्तु न कििचदन्तरम्। लवः - आवां यमलौ। रामः - सम्प्रति युज्यते। ¯क नामध्ेयम्? लवः - आयर्स्य वन्दनायां लव इत्यात्मानं श्रावयामि ;वुफशं निदिर्श्यद्ध आयोर्{पि गुरुचरणवन्दनायाम् ..................................वुफशः - अहमपि वुफश इत्यात्मानं श्रावयामि। रामः - अहो! उदात्तरम्यः समुदाचारः। ¯क नामध्ेयो भवतोगुर्रुः? विदूषकः - ;जनान्ितकम्द्ध अहं पुनः पृच्छामि। ;प्रकाशम्द्ध ¯क नामध्ेया युवयोजर्ननी? लवः - तस्याः द्वे नामनी। विदूषकः - कथमिव? लवः - तपोवनवासिनो देवीति नाम्नाह्नयन्ित, भगवान् वाल्मीकिवर्ध्ूरिति। रामः - अपि च इतस्तावद् वयस्य! मुहूत्तर्मात्राम्। विदूषकः - ;उपसृत्यद्ध आज्ञापयतु भवान्। रामः - अपि वुफमारयोरनयोरस्मावंफ च सवर्था समरूपः वुफटुम्बवृत्तान्तः? ;नेपथ्येद्ध इयती वेला स×जाता रामायणगानस्य नियोगः किमथ± न विध्ीयते? उभौ - राजन्! उपाध्यायदूतो{स्मान् त्वरयति। रामः - मयापि सम्माननीय एव मुनिनियोगः। तथाहि - भवन्तौ गायन्तौ कविरपि पुराणो व्रतनिध्िर् गिरां सन्दभोर्{यं प्रथममवतीणोर् वसुमतीम्। कथा चेयं श्लाघ्या सरसिरुहनाभस्य नियतं, पुनाति श्रोतारं रमयति च सो{यं परिकरः।। वयस्य! अपूवोर्{यं मानवानां सरस्वत्यवतारः, तदहं सुहृज्जनसाधरणं श्रोतुमिच्छामि। सन्िनध्ीयन्तां सभासदः, प्रेष्यतामस्मदन्ितवंफ सौमित्रिाः, अहमप्येतयोश्िचरासनपरिखेदं विहरणं कृत्वा अपनयामि। ;इति निष्क्रान्ताः सवेर्द्ध उत्थाय - उत्िथतो भूत्वा - उठकर अलघ्ियते - विभूष्यते - सुशोभ्िात होता है पितामहः - पितुः पिता - पिता के पिता सहड्डदीध्ितिः - सूयर्ः - सूयर् कण्ठाश्लेषस्य - कण्ठे आश्लेषस्य - गले लगाने का परिष्वज्य - आलिघõनं कृत्वा - आलिघõन करके विचिन्त्य - विचायर् - विचार करके अनभ्िाज्ञः - अपरिचितः - नहीं जानने वाला/अनजान अध्यासितुम् - उपवेष्टुम् - बैठने के लिए सव्यवधनम् - व्यवधनेन सहितम् - रुकावट सहित अध्यास्यताम् - उपविश्यताम् - बैठिये अलमतिदाक्ष्िाण्येन - अलमतिकौशलेन - अत्यध्िक दक्षता, अध्िक वुफशलता नहीं करें अघड्ढम् - क्रोडम् - गोद में हिमकरः - चन्द्रः - चन्द्रमा पशुपतिः - श्िावः - श्िाव केतक - छदत्वम् - केतकस्य छदत्वम् - केतकी ;केवड़ेद्ध के पुष्प से बना मस्तक का शेखर ;जूड़ाद्ध आत्मगतम् - स्वगतम् - मन ही मन समानाभ्िाजनौ - समानवुफलोत्पÂौ - एक वुफल में पैदा होने वाले संवृत्तौ - संजातौ - हो गये प्रतिवचनम् - उत्तरम् - उत्तर सोदयोर् - सहोदरौ - सहोदर/सगे भाइर् यमलौ - युगलौ - जुड़वा शरीरसन्िनवेशः - अग् रचनाविन्यासः - शरीर की बनावट उदात्तरम्यः - अत्यन्त रमणीयः - अत्यध्िक मनोहर समुदाचारः - श्िाष्टाचारः - श्िाष्टाचार उपनयनोपदेशेन - उपनयनस्य उपदेशेन - उपनयन की दीक्षा के कारण ;उपनयन - संस्कारदीक्षयाद्ध नामध्ेयम् - नाम - नाम निरनुक्रोशः - निदर्यः - दया रहित वयस्य - मित्रा - मित्रा भणति - कथयति - कहता है अम्बा - जननी - माता उत - अथवा - अथवा प्रकृतिस्था - सामान्य मनस्िथति - स्वाभाविक रूप से अध्िक्ष्िापति - अध्िक्षेपं करोति - पफटकारती है चापलम् - चपलताम् - चंचलता अवमानिता - तिरस्कृता - अपमानित दारकौ - पुत्रौ - पुत्रा निभर्त्सर्यति - तजर्यति - ध्मकाती है निःश्वस्य - दीघ± श्वासं गृहीत्वा - दीघर् श्वास लेकर स्वापत्यम् - स्वसन्ततिम् - अपनी सन्तान की अन्वय - गुणमहताम् अपि वयो{नुरोधत् श्िाशुजनः लालनीयः एव भवति। बालभावात् हि हिमकरः अपि पशुपति - मस्तक - केतकच्छदत्वं व्रजति। भाव - अत्यध्िक गुणी लोगों के लिए भी छोटी उम्र के कारण बालक लालनीय ही होता है। चन्द्रमा बालभाव के कारण ही शटर के मस्तक का आभूषण बनकर केतकी पुष्पों से निमिर्त चूड़ा की भाँति शोभ्िात होता है। श्िाशुलालनम् 27 अन्वय - भवन्तौ गायन्तौ, पुराणः व्रतनिध्िः कविः अपि, वसुमतीम् प्रथमं अवतीणर्ः गिराम् अयं सन्दभर्ः, सरसिरुहनाभस्य च इयं श्लाघ्या कथा, सः च अयं परिकरः नियतं श्रोतारं पुनाति रमयति च। भाव - भगवान् वाल्मीकि द्वारा निब( पुराणपुरुष की कथा, वुफश लव द्वारा श्री राम को सुनायी जानी थी, उसी की सूचना देते हुए नेपथ्य से वुफश और लव को बिना समय नष्ट किये अपने कतर्व्य का पालन करने का निदेर्श दिया जाता है। दोनों राम से आज्ञा लेकर जाना चाहते हैं तब श्री राम उपयुर्क्त श्लोक के माध्यम से उस रचना का सम्मान करते हैं। आप दोनों ;वुफश और लवद्ध इस कथा का गान करने वाले हैं, तपोनिध्ि पुराण मुनि ;वाल्मीकिद्ध इस रचना के कवि हैं, ध्रती पर प्रथम बार अवतरित होने वाला स्पुफट वाणी का यह काव्य है और इसकी कथा कमलनाभ्िा विष्णु से सम्ब( है इस प्रकार निश्चय ही यह संयोग श्रोताओं को पवित्रा और आनन्िदत करने वाला है। 1.अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा संस्वृफतभाषया लिखत - ;कद्धरामाय वुफशलवयोः कण्ठाश्लेषस्य स्पशर्ः कीदृशः आसीत्? ;खद्धरामः लववुफशौ वुफत्रा उपवेशयितुम् कथयति? ;गद्ध बालभावात् हिमकरः वुफत्रा विराजते? ;घद्ध कुशलवयोः वंशस्य कत्तार् कः? ;घद्ध केन सम्बन्ध्ेन वाल्मीकिः वुफशलवयोः गुरुः आसीत्? ;चद्ध वुफशलवयोः मातरं वाल्मीकिः केन नाम्ना आह्नयति? 2.रेखाितेषु पदेषु विभक्ितकारणं निदिर्शत - ड्ढ;कद्धराजन्! अलम् अतिदाक्ष्िाण्येन। ;खद्ध रामः लववुफशौ आसनाध्र्म् उपवेशयति। ;गद्ध ध्िघ् माम् एवं भूतम्। ;घद्ध अटव्यवहितम् अध्यास्यतां ¯सहासनम्। ;घद्ध अलम् अतिविस्तरेण। 3.म×जूषातः पयार्यद्वयं चित्वा पदानां समक्षं लिखत - श्िावः श्िाष्टाचारः शश्िाः चन्द्रशेखरः सुतः इदानीम् अधुना पुत्राः सूयर्ः सदाचारः निशाकरः भानुः ;कद्ध हिमकरः - .............................;खद्ध सम्प्रति - .............................;गद्ध समुदाचारः - .............................;घद्ध पशुपतिः - .............................;घद्ध तनयः - .............................;चद्ध सहस्रदीध्ितिः - .............................4.उदाहरणमनुसृत्य अधेलिख्िातेषु पदेषु प्रयुक्त - प्रकृ¯त प्रत्यय×च लिखत - यथा - आसनम् - आस् $ ल्युट् प्रत्ययः पदानि प्रकृतिः प्रत्ययः ;कद्ध युक्तम् - ................$ ...............;खद्ध भाजनम् - ................$ ...............;गद्ध शालीनता - ................$ ...............;घद्ध लालनीयः - ................$ ...............;घद्ध छदत्वम् - ................$ ...............;चद्ध सन्िनहितः - ................$ ...............;छद्ध सम्माननीया - ................$ ...............5.विशेषण - विशेष्यपदानि योजयत - यथा - विशेषण पदानि विशेष्य पदानि श्लाघ्या - कथा ;1द्ध उदात्तरम्यः ;कद्ध समुदाचारः ;2द्ध अतिदीघर्ः ;खद्ध स्पशर्ः श्िाशुलालनम् 29 ;3द्ध समरूपः ;गद्ध कुशलवयोः ;4द्ध हृदयग्राही ;घद्ध प्रवासः ;5द्ध वुफमारयोः ;घद्ध कुटुम्बवृत्तान्तः 6.;कद्ध अधेलिख्िातपदेषु सन्िध्ं वुफरुत ;कद्ध द्वयोः $ अपि - ...............................;खद्ध द्वौ $ अपि - ...............................;गद्ध कः $ अत्रा - ...............................;घद्ध अनभ्िाज्ञः $ अहम् - ...............................;घद्ध इति $ आत्मानम् - ...............................;खद्ध अधेलिख्िातपदेषु विच्छेदं वुफरुत ;कद्ध अहमप्येतयोः - ...............................;खद्ध वयो{नुरोधत् - ...............................;गद्ध समानाभ्िाजनौ - ...............................;घद्ध खल्वेतत् - ...............................7.अधोलिख्िातानि वाक्यानि कः वंफ प्रति कथयति - कः कम् ;कद्ध सव्यवधनं न चारित्रयलोपाय। .........................................;खद्ध ¯क वुफपिता एवं भणति, उत प्रकृतिस्था? .........................................;गद्ध जानाम्यहं तस्य नामध्ेयम्। .........................................;घद्ध तस्या द्वे नाम्नी। .........................................नाट्य - प्रसघõः वुफन्दमाला के लेखक दिघ्नाग ने प्रस्तुत नाटक में रामकथा के करुण अवसाद भरे उत्तराध्र्र् की नाटकीय सम्भावनाओं को मौलिकता से साकार किया है। इसी कथानक पर प्रसि( नाटककार भवभूति का उत्तररामचरित भी आश्रित है। वुफन्दमाला के छहों अटों का दृश्यविधन वाल्मीकि - तपोवन के परिसर में ही केन्िद्रत है। प्रस्तुत नाटकांश प×चम अट से सम्पादित कर सटलित किया गया है। लव और कुश से मिलने पर राम के हृदय में उनसे आ¯लगन की लालसा होती है। उनके स्पशर्सुख से अभ्िाभूत हो राम, उन्हें अपने ¯सहासन पर, अपनी गोद में बिठाकर लाड़ करते हैं। इसी भाव की पुष्िट में नाटक में यह श्लोक उ(ृत है - भवति श्िाशुजनो वयो{नुरोधद् गुणमहतामपि लालनीय एव । व्रजति हिमकरो{पि बालभावात् पशुपति - मस्तक - केतकच्छदत्वम् ।। श्िाशुस्नेहसमभावश्लोकाः - अनेन कस्यापि वुफलाघ्वुफरेण स्पृष्टस्य गात्रोषु सुखं ममैवम् । कां निवर्ृ¯त चेतसि तस्य वुफयार्द् यस्यायमघ्कात् कृतिनः प्ररूढः ।। ;कालिदासस्यद्ध अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्िथरेको{यमपत्यमिति पठ्यते ।। ;भवभूतेःद्ध ध्ूलीध्ूसरतनवः क्रीडाराज्ये स्वके च रममाणाः । कृतमुखवाद्यविकाराः क्रीडन्ित सुनिभर्रं बालाः ।। ;कस्यचित्द्ध अनियतरुदित स्िमत विराजत् कतिपयकोमलदन्तवुफड्मलाग्रम् । वदनकमलवंफ श्िाशोः स्मरामि स्खलदसम×जसम×जुजल्िपतं ते ।।

>3>

Shemusi Chapter-3


तृतीयः पाठः

व्यायामः सर्वदा पथ्यः

प्रस्तुतोऽयं पाठः आयुर्वेदस्य प्रसिद्धग्रन्थः "सुश्रुतसंहिता" इत्यस्य चिकित्सास्थाने वर्णित- चतुर्विंशाध्यायात् समुद्धृतोऽस्ति। अस्मिन् आचार्यसुश्रुतः व्यायामस्य परिभाषां तेन जायमानान् लाभान् च निबोधयति। प्रामुख्येन शरीरसौ"वम्, कान्तिः, स्फूर्तिः, सहिष्णुता, आरोग्यं च इत्यादयः व्यायामस्य लाभाः सन्ति।


शरीरायासजननं कर्म व्यायामसंज्ञितम् ।

तत्कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्नीयात् समन्ततः ।।1।।

शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता ।

दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ।।2।।

श्रमक्लमपिपासोष्ण-शीतादीनां सहिष्णुता ।

आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ।।3।।

न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित्स्थौल्यापकर्षणम् ।

न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ।।4।।

न चैनं सहसाक्रम्य जरा समधिरोहति ।

स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ।।5।।

व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च ।

व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः

वयोरूपगुणैर्हीनमपि कुर्यात्सुदर्शनम् ।।6।।

व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम् ।

विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिपच्यते ।।7।।

व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम् ।

स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः ।।8।।

सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुम्भिरात्महितैषिभिः ।

बलस्यार्धेन कर्त्तव्यो व्यायामो हन्त्यतोऽन्यथा ।।9।।

हृदिस्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते ।

व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् ।।10।।

वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च ।

समीक्ष्य कुर्याद् व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् ।।11।।

शब्दार्थाः

आयासः - प्रयत्नः, प्रयासः, श्रमः - परिश्रम-Effort

विमृद्नीयात् - मर्दयेत् - मालिश करनी चाहिए-Should massage

समन्ततः - सर्वतः - पूरी तरह से-All over

उपचयः - अभिवृद्धिः - वृद्धि-Growth

कान्तिः - आभा - चमक-Glow

गात्रम् - शरीरम् - शरीर-Body

सुविभक्तता - शारीरिकं सौष्ठवम् - शारीरिक सौन्दर्य -Physcial beauty

दीप्ताग्नित्वम् - जठराग्नेः प्रवर्धनम् - जठराग्नि का प्रदीप्त होना अर्थात् भूख लगना -Stimulate

मृजा - स्वच्छीकरणम् - स्वच्छ करना-Cleanliness

क्लमः - श्रमजनितं शैथिल्यम् - थकान-Fatigue

पिपासा - पातुम् इच्छा - प्यास-Thirst

उष्णः - तापः - गर्मी-Heat

स्थौल्यम् - अतिमांसलत्वं, पीनता - मोटापा-Obesity

अपकर्षणम - दूरीकरणम् - दूर करना, कम करना-Removal

अर्दयन्ति - अर्दनं कुर्वन्ति - कुचल डालते हैं-Crush

अरयः - शत्रवः - शत्रुगण-Enemies

आक्रम्य - आक्रमणं कृत्वा - हमला करके-Attacking

जरा - वार्धक्यम् - बुढ़ापा-Ageing

अभिरतस्य - संलग्नस्य - तल्लीन होने वाले का-Of involved

स्विन्नगात्रस्य - स्वेदेन सिक्तस्य शरीरस्य - पसीने से लथपथ शरीर का -Of a sweatful body

पद्भ्याम् उद्वर्तितस्य - पद्भ्याम् उन्नमितस्य - दोनों पैरों से ऊपर उठने वाले व्यायाम- Exercises lifting the feet

वैनतेयः - गरुडः - गरुड़-Garuda, the devine king of birds

उरगः - सर्पः - साँप-Serpent

विदग्धम् - सुपक्वम् - भली प्रकार पके हुए-Well cooked

परिपच्यते - जीर्यते - पच जाता है-Gets digested

अहन् - दिवसः - दिन-Day

पथ्यम् - अनुकूलम् - उचित-Appropriate diet

अहरहः - प्रतिदिनम् - हर रोज-Every day

पुम्भिः - पुरुषैः - पुरुषों के द्वारा- By men

अशनानि - आहाराः/भोजनानि - भोजन-Food


अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत–

(क) परमम् आरोग्यं कस्मात् उपजायते?

(ख) कस्य मांसं स्थिरीभवति?

(ग) सदा कः पथ्यः?

(घ) कैः पुंभिः सर्वेषु ऋतुषु व्यायामः कर्तव्यः?

(ङ) व्यायामस्विन्नगात्रस्य समीपं के न उपसर्पन्ति?

2. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत– 

(क) कीदृशं कर्म व्यायामसंज्ञितम् कथ्यते?

(ख) व्यायामात् किं किमुपजायते?

(ग) जरा कस्य सकाशं सहसा न समधिरोहति?

(घ) कस्य विरुद्धमपि भोजनं परिपच्यते?

(ङ) कियता बलेन व्यायामः कर्तव्यः?

(च) अर्धबलस्य लक्षणम् किम्?

3. उदाहरणमनुसृत्य कोष्ठकगतेषु पदेषु तृतीयाविभक्तिं प्रयुज्य रिक्तस्थानानि पूरयत-

यथा - व्यायामः ........ हीनमपि सुदर्शनं करोति (गुण)

व्यायामः गुणैः हीनमपि सुदर्शनं करोति।

(क) .......................... व्यायामः कर्त्तव्यः। (बलस्यार्ध)

(ख) .......................... सदृशं किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणं नास्ति। (व्यायाम)

(ग) .......................... विना जीवनं नास्ति। (विद्या)

(घ) सः .......................... खञ्जः अस्ति। (चरण)

(ङ) सूपकारः .......................... भोजनं जिघ्रति। (नासिका)

4. स्थूलपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत–

(क) शरीरस्य आयासजननं कर्म व्यायामः इति कथ्यते।

(ख) अरयः व्यायामिनं न अर्दयन्ति।

(ग) आत्महितैषिभिः सर्वदा व्यायामः कर्तव्यः।

(घ) व्यायामं कुर्वतः विरुद्धं भोजनम् अपि परिपच्यते।

(ङ) गात्राणां सुविभक्तता व्यायामेन संभवति।

 (अ) षष्ठ श्लोकस्य भावमाश्रित्य रिक्तस्थानानि पूरयत-

यथा- .......................... समीपे उरगाः न .......................... एवमेव व्यायामिनः जनस्य समीपं
.......................... न गच्छन्ति। व्यायामः वयोरूपगुणहीनम् अपि जनम् .......................... करोति।

5. ‘व्यायामस्य लाभाः’ इति विषयमधिकृत्य पञ्चवाक्येषु ‘संस्कृतभाषया’ एकम् अनुच्छेदं लिखत।

(). यथानिर्देशमुत्तरत–

(क) ‘तत्कृत्वा तु सुखं देहम्’ अत्र विशेषणपदं किम्?

(ख) ‘व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?

(ग) ‘पुम्भिरात्महितैषिभिः’ अत्र ‘पुरुषैः’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?

(घ) ‘दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा’ इति वाक्यात् ‘गौरवम्’ इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं चित्वा लिखत।

(ङ) ‘न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणम्’ अस्मिन् वाक्ये ‘तेन’ इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

6. (अ) निम्नलिखितानाम् अव्ययानाम् रिक्तस्थानेषु प्रयोगं कुरुत–

सहसा, अपि, सदृशं, सर्वदा, यदा, सदा, अन्यथा

(क) .......................... व्यायामः कर्त्तव्यः।

(ख) .......................... मनुष्यः सम्यक्रूपेण व्यायामं करोति तदा सः .......................... स्वस्थः तिष्ठति।

(ग) व्यायामेन असुन्दराः .......................... सुन्दराः भवन्ति।

(घ) व्यायामिनः जनस्य सकाशं वार्धक्यं .......................... नायाति।

(ङ) व्यायामेन .......................... किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणं नास्ति।

(च) व्यायामं समीक्ष्य एव कर्तव्यम् .......................... व्याधयः आयान्ति।

(आ) उदाहरणमनुसृत्य वाच्यपरिवर्तनं कुरुत-

कर्मवाच्यम्   कर्तृवाच्यम्

यथा-आत्महितैषिभिः व्यायामः क्रियते आत्महितैषिणः व्यायामं कुर्वन्ति।

(1) बलवता विरुद्धमपि भोजनं पच्यते। .................................................................................

(2) जनैः व्यायामेन कान्तिः लभ्यते। .................................................................................

(3) मोहनेन पाठः पठ्यते। .................................................................................

(4) लतया गीतं गीयते। .................................................................................

7. (अ) अधोलिखितेषु तद्धितपदेषु प्रकृतिं/प्रत्ययं च पृथक् कृत्वा लिखत–

मूलशब्दः         (प्रकृतिः)        प्रत्ययः

(क) पथ्यतमः = .......................... + ..........................

(ख) सहिष्णुता = .......................... + ..........................

(ग) अग्नित्वम् = .......................... + ..........................

(घ) स्थिरत्वम् = .......................... + ..........................

(ङ) लाघवम् = .......................... + ..........................

योग्यताविस्तारः

यह पाठ आयुर्वेद के प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘सुश्रुतसंहिता’ के चिकित्सा स्थान में वर्णित 24वें अध्याय से संकलित है। इसमें आचार्य सुश्रुत ने व्यायाम की परिभाषा बताते हुए उससे होने वाले लाभों की चर्चा की है। शरीर में सुगठन, कान्ति, स्फूर्ति, सहिष्णुता, नीरोगता आदि व्यायाम के प्रमुख लाभ हैं।

(क) सुश्रुतः आयुर्वेदस्य, ‘सुश्रुतसंहिता’ इत्याख्यस्य ग्रन्थस्य रचयिता। अस्मिन् ग्रन्थे शल्यचिकित्सायाः प्राधान्यमस्ति। सुश्रुतः शल्यशास्त्रज्ञस्य दिवोदासस्य शिष्यः आसीत्। दिवोदासः सुश्रुतं वाराणस्याम् आयुर्वेदम् अपाठयत्। सुश्रुतः दिवोदासस्य उपदेशान् स्वग्रन्थेऽलिखत्।

(ख) उपलब्धासु आयुर्वेदीय-संहितासु ‘सुश्रुतसंहिता’ सर्वश्रेष्ठः शल्यचिकित्साप्रधानो ग्रन्थः। अस्मिन् ग्रन्थे 120 अध्यायेषु क्रमेण सूत्रस्थाने मौलिकसिद्धान्तानां शल्यकर्मोपयोगि-यन्त्रादीनां, निदानस्थाने प्रमुखाणां रोगाणां, शरीरस्थाने शरीरशास्त्रस्य चिकित्सास्थाने, शल्यचिकित्सायाः कल्पस्थाने च विषाणां प्रकरणानि वर्णितानि। अस्य उत्तरतन्त्रे 66 अध्यायाः सन्ति।

(ग) वैनतेयमिवोरगाः – कश्यप ऋषि की दो पत्नियाँ थीं– कद्रु और विनता। विनता का पुत्र गरुड़ था और कद्रु का पुत्र सर्प। विनता का पुत्र होने के कारण गरुड़ को वैनतेय कहा जाता है। (विनतायाः अयम् वैनतेयः, ढक् (एय) प्रत्यये कृते)। गरुड़ सर्प से अधिक ताकतवर होता है, भयवश साँप गरुड़ के पास जाने का साहस नहीं करता। यहाँ व्यायाम करने वाले मनुष्य की तुलना गरुड़ से तथा व्याधियों की तुलना साँप से की गई है। जिस प्रकार गरुड़ के समक्ष साँप नहीं जाता। उसी प्रकार व्यायाम करने वाले व्यक्ति के पास रोग नहीं फटकते।

भाषिकविस्तारः

गुणवाचक शब्दों से भाव अर्थ में ष्यञ् अर्थात् य प्रत्यय लगाकर भाववाची पदों का निर्माण किया जाता है। शब्द के प्रथम स्वर में वृद्धि होती है और अन्तिम अ का लोप होता है।

(क) शूरस्य भावः शौर्यम् - शूर + ष्यञ्

(ख) सुन्दरस्य भावः सौन्दर्यम् - सुन्दर + ष्यञ्

(ग) सुखस्य भावः सौख्यम् - सुख + ष्यञ्

(घ) विदुषः भावः वैदुष्यम् - विद्वस् + ष्यञ्

(ङ) मधुरस्य भावः माधुर्यम् - मधुर + ष्यञ्

(च) स्थूलस्य भावः स्थौल्यम् - स्थूल + ष्यञ्

(छ) अरोगस्य भावः आरोग्यम् - अरोग + ष्यञ्

(ज) सहितस्य भावः साहित्यम् - सहित + ष्यञ््

थाल्-प्रत्ययः- ‘प्रकार’ अर्थ में थाल् प्रत्यय का प्रयोग होता है।

जैसे- तेन प्रकारेण - तथा

येन प्रकारेण - यथा

अन्येन प्रकारेण - अन्यथा

सर्व प्रकारेण - सर्वथा

उभय प्रकारेण - उभयथा

भावविस्तारः

(क) शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्।

(ख) लाघवं कर्मसामर्थ्यं स्थैर्यं क्लेशसहिष्णुता।

दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते।।

(ग) यथा शरीरस्य रक्षायै उचितं भोजनम्, उचितश्च व्यवहारः आवश्यकोऽस्ति तथैव शरीरस्य स्वास्थ्याय व्यायामः अपि आवश्यकः।

(घ) युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा।।

(ङ) पक्षिणः आकाशे उड्डीयन्ते तेषाम् उड्डयनमेव तेषां व्यायामः। पशवोऽपि इतस्ततः पलायन्ते, पलायनमेव तेषां व्यायामः। शैशवे शिशुः स्वहस्तपादौ चालयति, अयमेव तस्य व्यायामः।

वि+आ+यम् धातोः घञ् प्रत्ययात् निष्पन्नः ‘व्यायाम’ शब्दः विस्तारस्य विकासस्य च वाचकः। यतो हि व्यायामेन अङ्गानां विकासः भवति। अतः सुखपूर्वकं जीवनं यापयितुं मनुष्यैः नित्यं व्यायामः करणीयः।

RELOAD if chapter isn't visible.