सावित्राी बाइर् पुफले ¹श्िाक्षा हमारा अध्िकार है। हमारे समाज मंे कइर् समुदाय इससे लम्बे समय तक विचत रहे हैं। उन्हें इस अध्िकार को पाने के लिए लम्बा संघषर् करना पड़ा है। लड़कियों को तो और ज्यादा अवरोध् झेलना पड़ता रहा है। प्रस्तुत पाठ इस संघषर् का नेतृत्व करने वाली सावित्राी बाइर् पुफले के योगदान पर केन्िद्रत है।ह् उपरि निमिर्तं चित्रां पश्यत। इदं चित्रां कस्याश्िचत् पाठशालायाः वतर्ते। इयं सामान्या पाठशाला नास्ित। इयमस्ित महाराष्ट्रस्य प्रथमा कन्यापाठशाला। एका श्िाक्ष्िाका गृहात् पुस्तकानि आदाय चलति। मागेर् कश्िचत् तस्याः उपरि ध्ूलिं कश्िचत् च प्रस्तरखण्डान् क्ष्िापति। परं सा स्वदृढनिश्चयात् न विचलति। स्वविद्यालये कन्याभ्िाः सविनोदम् आलपन्ती महिला? अपि यूयमिमां महिलां जानीथ? इयमेव महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला श्िाक्ष्िाका सावित्राी बाइर् पुफले नामधेया। जनवरी मासस्य तृतीये दिवसे 1831 तमे ख्िा्रस्ताब्दे महाराष्ट्रस्य नायगांव - नाम्िन स्थाने सावित्राी अजायत। तस्याः माता लक्ष्मीबाइर् पिता च खंडोजी इति अभ्िाहितौ। नववषर्देशीया सा ज्योतिबा पुफले महोदयेन परिणीता। सो{पि तदानीं त्रायोदशवषर्कल्पः एव आसीत्। यतोहि सः स्त्राीश्िाक्षायाः प्रबलः समथर्कः आसीत् अतः सावित्रयाः मनसि स्िथता अध्ययनाभ्िालाषा उत्सं प्राप्तवती।इतः परं सा साग्रहम् आघ्ग्लभाषाया अपि अध्ययनंकृतवती। 1848 तमे ख्िा्रस्ताब्दे पुणे नगरे सावित्राी ज्योतिबामहोदयेन सह कन्यानां वृफते प्रदेशस्य प्रथमं विद्यालयम् आरभत। तदानीं साकेवलं सप्तदशवषीर्या आसीत्। 1851 तमे ख्िा्रस्ताब्दे अस्पृश्यत्वात् तिरस्कृतस्य समुदायस्य बालिकानां वृफते पृथव्फतया तया अपरः विद्यालयः प्रारब्ध्ः। सामाजिकवुफरीतीनां सावित्राी मुखरं विरोध्म् अकरोत्। विध्वानां श्िारोमुण्डनस्य निराकरणाय सा साक्षात् नापितैः मिलिता। पफलतः केचन नापिताः अस्यां रूढौ सहभागिताम् अत्यजन्। एकदा सावित्रया मागेर् दृष्टं यत् वूफपं निकषा शीणर्वस्त्रावृताः तथाकथ्िाताः निम्नजातीयाः काश्िचत् नायर्ः जलं पातुं याचन्ते स्म। उच्चवगीर्याः उपहासं वुफवर्न्तः वूफपात् जलोद्ध्रणम् अवारयन्। सावित्राी एतत् अपमानं सोढुं नाशक्नोत्। सा ताः स्ित्रायः निजगृहं नीतवती। तडागं दशर्यित्वा अकथयत् च यत् यथेष्टं जलं नयत। सावर्जनिको{यं तडागः। अस्मात् जलग्रहणे नास्ित जातिबन्धनम्। तया मनुष्याणां समानतायाः स्वतन्त्रातायाश्च पक्षः सवर्दा सवर्था समथ्िार्तः। ‘महिला सेवामण्डल’ ‘श्िाशुहत्या प्रतिबन्ध्क गृह’ इत्यादीनां संस्थानां स्थापनायां पुफलेदम्पत्योः अवदानम् महत्वपूणर्म्। सत्यशोध्कमण्डलस्य गतिवििाषु अपि सावित्राी अतीव सिया आसीत्। अस्य मण्डलस्य उद्देश्यम् आसीत् उत्पीडितानां समुदायानां स्वाध्िकारान् प्रति जागरणम् इति। सावित्राी अनेकाः संस्थाः प्रशासनकौशलेन स×चालितवती। दुभ्िार्क्षकाले प्लेग - काले च सा पीडितजनानाम् अश्रान्तम् अविरतं च सेवाम् अकरोत्। सहायता - सामग्री - व्यवस्थायै सवर्था प्रयासम् अकरोत्। महारोगप्रसारकाले सेवारता सा स्वयम् असाध्यरोगेण ग्रस्ता 1897 तमे ख्िा्रस्ताब्दे निध्नं गता। साहित्यरचनया अपि सावित्राी महीयते। तस्याः काव्यसघड्ढलनद्वयं वतर्ते ‘काव्यपुफले’ ‘सुबोधरत्नाकर’ चेति। भारतदेशे महिलोत्थानस्य गहनावबोधय सावित्राीमहोदयायाः जीवनचरितम् अवश्यम् अध्येतव्यम्। शब्दाथार्ः आदाय - लेकर प्रस्तरखण्डान् - पत्थर के टुकड़ों को सविनोदम् - हँसी मजाक के साथ आलपन्ती - बात करती हुइर् अजायत - पैदा हुइर् अभ्िाहितौ - कहे गये हैं परिणीता - ब्याही गयी अस्पृश्यतया - छुआछूत के कारण प्रारब्ध्ः - आरम्भ किया प्रताडनशीलानाम् - प्रताडि़त करनेवाली निराकरणाय - दूर करने के लिए रूढौ - रूढि़ में, रिवाज में शीणर् - पफटा - पुराना, चिथड़ा पातुम् - पीने के लिए सोढुम् - सहने में उत्पीडितानाम् - सताए गए का अश्रान्तम् - बिना थके हुए महीयते - बढ़ - चढ़कर हैं पद्यब(म् - कविता के रूप में गहनावबोधय - गहराइर् से समझने के लिए ;गहन$अवबोधयद्ध 1.अधेलिख्िातानां प्रश्नानाम् उत्तराण्िा लिखत - ;कद्ध महाराष्ट्रस्य प्रथमा महिला श्िाक्ष्िाका का आसीत्? ;खद्ध कस्य समुदायस्य बालिकानां कृते सावित्राी अपरं विद्यालयं प्रारब्ध्वती? ;गद्ध कीदृशीनां वुफरीतीनां सावित्राी विरोध्म् अकरोत्। ;घद्ध किमथ± शीणर्वस्त्रावृताः नायर्ः वूफपात् जलं ग्रहीतंु वारिताः? ;घद्ध सावित्रयाः मृत्युः कथम् अभवत्? ;चद्ध तस्याः द्वयोः काव्यसघड्ढलनयोः नामनी के? 2.अधेलिख्िातानि पदानि आध्ृत्य वाक्यानि रचयत - स्वकीयम् - सविनोदम् - सिया - प्रदेशस्य - मुखरम् - सवर्था - 3.अधेलिख्िातानां पदानां विलोमपदानि लिखत - उपरि आदानम् परकीयम् विषमता व्यक्ितगतम् आरोहः 4.अधेलिख्िातानां पदानां लिघं, विभक्ितं, वचनं च लिखत - õपदानि लिघम्õविभक्ितः वचनम् ध्ूलिम् नाम्िन अपरः कन्यानाम् सहभागिताम् नापितैः 5.उदाहरणमनुसृत्य लकारपरिवतर्नं वुफरुत - वतर्मानकालः अतीतकालः यथा - सा श्िाक्ष्िाका अस्ित। सा श्िाक्ष्िाका आसीत्। ;कद्ध सा अध्यापने संलग्ना भवति। ;खद्ध सः त्रायोदशवषर्कल्पः अस्ित। ;गद्ध महिलाः तडागात् जलं नयन्ित। ;घद्ध वयं प्रतिदिनं पाठं पठामः। ;घद्ध यूयं ¯क विद्यालयं गच्छथ? ;चद्ध ते बालकाः विद्यालयात् गृहं गच्छन्ित।

RELOAD if chapter isn't visible.