मानव! पिपासुः अहम्। नद्याः जलमानीय मम पिपासां शमय। व्याघ्रः जलं पीत्वा पुनः व्याधमवदत्, ‘शान्ता मे पिपासा। साम्प्रतं बुभुक्ष्िातो{स्िम। इदानीम् अहं त्वां खादिष्यामि।’च×चलः उक्तवान्, ‘अहं त्वत्कृते धमर्म् आचरितवान्। त्वया मिथ्या भण्िातम्। त्वं मां खादितुम् इच्छसि? व्याघ्रः अवदत्, ‘अरे मूखर्! ध्मेर् ध्मनं पापे पुण्यं भवति एव। पृच्छ कमपि।’ च×चलः नदीजलम् अपृच्छत्। नदीजलम् अवदत्, ‘एवमेव भवति, जनाः मयि स्नानं वुफवर्न्ित, वस्त्राण्िा प्रक्षालयन्ित तथा च मल - मूत्रादिवंफ विसृज्य निवतर्न्ते, अतः ध्मेर् ध्मनं पापे पुण्यं भवति एव।’ च×चलः वृक्षम् उपगम्य अपृच्छत्। वृक्षः अवदत्, ‘मानवाः अस्मावंफ छायायां विरमन्ित। अस्मावंफ पफलानि खादन्ित, पुनः वुफठारैः प्रहृत्य अस्मभ्यं सवर्दा कष्टं ददति। यत्रा वुफत्रापि छेदनं वुफवर्न्ित। ध्मेर् ध्मनं पापे पुण्यं भवति एव।’ समीपे एका लोमश्िाका बदरी - गुल्मानां पृष्ठे निलीना एतां वाता± शृणोति स्म। सा सहसा च×चलमुपसृत्य कथयति - फ्का वातार्? माम् अपि विज्ञापय।य् सः अवदत् - फ्अहह मातृस्वसः! अवसरे त्वं समागतवती। मया अस्य व्याघ्रस्य प्राणाः रक्ष्िाताः, परम् एषः मामेव खादितुम् इच्छति।य् तदनन्तरं सः लोमश्िाकायै निख्िालां कथां न्यवेदयत्। लोमश्िाका च×चलम् अकथयत् - बाढम्, त्वं जालं प्रसारय। पुनः सा व्याघ्रम् अवदत् - केन प्रकारेण त्वम् एतस्िमन् जाले ब(ः इति अहं प्रत्यक्षं द्रष्टुमिच्छामि।व्याघ्रः तद् वृत्तान्तं प्रदशर्यितुं तस्िमन् जाले प्राविशत्। लोमश्िाका पुनः अकथयत् - सम्प्रति पुनः पुनः वूफदर्नंकृत्वा दशर्य। सः तथैव समाचरत्। अनारतं वूफदर्नेन सः श्रान्तः अभवत्। जाले ब(ः सः व्याघ्रः क्लान्तः सन् निःसहायो भूत्वा तत्रा अपतत् प्राणभ्िाक्षामिव च अयाचत। लोमश्िाका व्याघ्रम् अवदत् ‘सत्यं त्वया भण्िातम्’ ध्मेर् ध्मनं पापे पुण्यम् तु भवति एव।’ जाले पुनः तं ब(ं दृष्ट्वा सः व्याध्ः प्रसन्नो भूत्वा गृहं प्रत्यावतर्त। ध्मनम् व्याध्ः स्वीयाम् दौभार्ग्यात् ब(ः पलायनम् न्यवेदयत् ;नि$अवेदयत्द्ध मोचयिष्यसि - धैंकना, ध्क्का, व्रूफरतापूणर् कायर् - श्िाकारी, बहेलिया - स्वयं की - दुभार्ग्य से - बँध हुआ - पलायन करना, भाग जाना - निवेदन किया - मुक्त करोगे/छुड़ाओगे निरसारयत् ;निः$असारयत्द्ध - निकाला क्लान्तः - थका हुआ पिपासुः - प्यासा शमय - शान्त करो/मिटाओ बुभुक्ष्िातः - भूखा भण्िातम् - कहा प्रक्षालयन्ित - धेते हैं विसृज्य - छोड़कर निवतर्न्ते - चले जाते हैं/लौटते हैं उपगम्य - पास जाकर विरमन्ित - विश्राम करते हैं वुफठारैः - वुफल्हाडि़यों से प्रहृत्य - प्रहार करके छेदनम् - काटना लोमश्िाका - लोमड़ी निलीना - छुपी हुइर् उपसृत्य - समीप जाकर मातृस्वसः! - हे मौसी समागतवती - पधरी/आइर् निख्िालाम् - सम्पूणर्, पूरी बाढम् - ठीक है, अच्छा प्रत्यक्षम् - अपने ;समक्षद्ध सामने वृªªत्तान्तम् - पूरी कहानी प्रदशर्यितुम् - प्रदशर्न करने के लिए प्राविशत् ;प्र$अविशत्द्ध - प्रवेश किया वूफदर्नम् - उछल - वूफद अनारतम् - लगातार श्रान्तः - थका हुआ प्रत्यावतर्त ;प्रति$आ$अवतर्तद्ध - लौट आया 1.एकपदेन उत्तरं लिखत - ;कद्ध व्याध्स्य नाम किम् आसीत्? ;खद्ध च×चलः व्याघ्रं वुफत्रा दृष्टवान्? ;गद्ध विस्तृते जाले कः ब(ः आसीत्। ;घद्ध बदरी - गुल्मानां पृष्ठे का निलीना आसीत्? ;घद्ध अनारतं वूफदर्नेन कः श्रान्तः अभवत्? 2.संस्कृतेन उत्तरत - ;कद्ध च×चलेन वने ¯क कृतम्? ;खद्ध व्याघ्रस्य पिपासा कथं शान्ता अभवत्? ;गद्ध जलं पीत्वा व्याघ्रः किम् अवदत्? ;घद्ध च×चलः ‘मातृस्वसः!’ इति कां सम्बोध्ितवान्? ;घद्ध जाले पुनः ब(ं व्याघ्रं दृष्ट्वा व्याध्ः किम् अकरोत्? 3.अधेलिख्िातानि वाक्यानि कः/का वंफ/कां प्रति कथयति - कः/का वंफ/कां यथा - इदानीम् अहं त्वां खादिष्यामि। व्याघ्रः व्याध्म् ;कद्ध कल्याणं भवतु ते। .......................;खद्ध जनाः मयि स्नानं वुफवर्न्ित। .......................;गद्ध अरे मूखर्! ध्मेर् ध्मनं पापे पुण्यं भवति एव। .......................;घद्ध यत्रा वु...........फत्रापि छेदनं वुफवर्न्ित। ...........;घद्ध सम्प्रति पुनः पुनः वूफदर्नं कृत्वा दशर्य। .......................4.सन्िध्ं कृत्वा लिखत - मृग $ आदीनाम् = तथा $ एव = वुफत्रा $ अपि = बुभुक्ष्िातः $ अस्िम = प्रति $ आ $ अवतर्त = 5.उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत - एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम् यथा - मातृ ;प्रथमाद्ध माता मातरौ मातरः स्वसृ ;प्रथमाद्ध मातृ ;तृतीयाद्ध मात्रा मातृभ्याम् मातृभ्िाः स्वसृ ;तृतीयाद्ध स्वसृ ;सप्तमीद्ध स्वसरि स्वड्डोः स्वसृषु मातृ ;सप्तमीद्ध स्वसृ ;षष्ठीद्ध स्वसुः स्वड्डोः स्वसणाम्ड्ड मातृ ;षष्ठीद्ध .......... .......... .......... 6 म×जूषातः पदानि चित्वा कथां पूरयत - एकस्िमन् वने एकः व्याघ्रः आसीत्। सः एकदा व्याधेन विस्तारिते जाले ब(ः अभवत्। सः बहुप्रयासं ...................किन्तु जालात् मुक्तः नाभवत्। ...................तत्रा एकः मूषकः समागच्छत्। ब(ं व्याघ्रं सः तम् अवदत् - अहो! भवान् जाले ब(ः। अहं त्वां ...................इच्छामि। तच्छुत्वा व्याघ्रः ..............अवदत् - अरे!्रत्वं ........... जीवः मम सहाÕयं करिष्यसि। यदि त्वं मां मोचयिष्यसि ...................अहं त्वां न हनिष्यामि। मूषकः ...................लघुदन्तैः तज्जालस्य .................. कृत्वा तं व्याघ्रं बहिः कृतवान्। 7 धतंु प्रत्ययं च लिखत - पदानि = धतुः प्रत्ययः यथा - गन्तुम् = गम् $ तुमुन् द्रष्टुम् = ............. $ ............ करणीय = .............$ ............ पातुम् = .............$ ............ खादितुम् = .............$ ............. कृत्वा = .............$ ............ योग्यता - विस्तारः परधन और उनकी कलापरम्परा - परधन मुख्यतः गौंड राजाओं की वंशावली और कथा के गायक थे। गौंड राज्य के समाप्त होने पर ये गायक अपनी गायी जाने वाली कथाओं पर चित्रा बनाने लगे। इस समुदाय की कथाओं और चित्राकला के बारे में और अध्िक जानने के लिए पुस्तक ‘जनगढ़ कलम’ ;वन्या प्रकाशन, भोपालद्ध देखी जा सकती है। प्रस्तुत कथा के संकलन - कतार् हिन्दी के सुप्रसि( लेखक श्री उदयन वाजपेयी हैं। लोककथाओं में जीवन की रंग - बिरंगी तस्वीर मिलती है। दिलचस्प बात यह है कि लोककथाएँ किसी एक भाषा या इलाके तक सीमित नहीं रहतीं। उन्हें कहने वाले जगह - जगह घूमते हैं इसलिए रूप और वणर्न में हेरपेफर के साथ दूसरी जगहों में भीमिल जाती हैं। क्षेत्रा विशेष की संस्कृति की झलक उनको अनूठा बनाती है। स्थान और काल के अनुसार लोककथाओं की नइर् - नइर् व्याख्याएँ होती रहती हैं। इस क्रम में उनमें परिवतर्न भी होता है।

>Chap-05>

Our Past -3

पञ्चमः पाठः

कण्टकेनैव कण्टकम्



[मध्यप्रदेश के डिण्डोरी ज़िले में परधानों के बीच प्रचलित एक लोककथा है। यह पञ्चतन्त्र की शैली में रचित है। इस कथा में यह स्पष्ट किया गया है कि संकट में चतुराई एवं प्रत्युत्पन्नमतित्व से बाहर निकला जा सकता है।]


आसीत् कश्चित् चञ्चलो नाम व्याधः। पक्षिमृगादीनां ग्रहणेन सः स्वीयां जीविकां निर्वाहयति स्म।। एकदा सः वने जालं विस्तीर्य गृहम् आगतवान्। अन्यस्मिन् दिवसे प्रातःकाले यदा चञ्चलः वनं गतवान् तदा सः दृष्टवान् यत् तेन विस्तारिते जाले दौर्भाग्याद् एकः व्याघ्रः बद्धः आसीत्। सोऽचिन्तयत्, ‘व्याघ्रः मां खादिष्यति अतएव पलायनं करणीयम्।’ व्याघ्रः न्यवेदयत्-‘भो मानव! कल्याणं भवतु ते। यदि त्वं मां मोचयिष्यसि तर्हि अहं त्वां न हनिष्यामि।’ तदा सः व्याधः व्याघ्रं जालात् बहिः निरसारयत्। व्याघ्रः क्लान्तः आसीत्। सोऽवदत्, ‘भो मानव! पिपासुः अहम्। नद्याः जलमानीय मम पिपासां शमय। व्याघ्रः जलं पीत्वा पुनः व्याधमवदत्, ‘शमय मे पिपासा। साम्प्रतं बुभुक्षितोऽस्मि। इदानीम् अहं त्वां खादिष्यामि।’ चञ्चलः उक्तवान्, ‘अहं त्वत्कृते धर्मम् आचरितवान्। त्वया मिथ्या भणितम्। त्वं मां खादितुम् इच्छसि?


व्याघ्रः अवदत्, ‘अरे मूर्ख! क्षुधार्ताय किमपि अकार्यम् न भवति। सर्वः स्वार्थं समीहते।’

चञ्चलः नदीजलम् अपृच्छत्। नदीजलम् अवदत्, ‘एवमेव भवति, जनाः मयि स्नानं कुर्वन्ति, वस्त्राणि प्रक्षालयन्ति तथा च मल-मूत्रादिकं विसृज्य निवर्तन्ते, वस्तुतः सर्वः स्वार्थं समीहते।

चञ्चलः वृक्षम् उपगम्य अपृच्छत्। वृक्षः अवदत्, ‘मानवाः अस्माकं छायायां विरमन्ति। अस्माकं फलानि खादन्ति, पुनः कुठारैः प्रहृत्य अस्मभ्यं सर्वदा कष्टं ददति। यत्र कुत्रापि छेदनं कुर्वन्ति। सर्वः स्वार्थं समीहते।’


समीपे एका लोमशिका बदरी-गुल्मानां पृष्ठे निलीना एतां वार्तां शृणोति स्म। सा सहसा चञ्चलमुपसृत्य कथयति-"का वार्ता? माम् अपि विज्ञापय।" सः अवदत्-"अहह मातृस्वसः! अवसरे त्वं समागतवती। मया अस्य व्याघ्रस्य प्राणाः रक्षिताः, परम् एषः मामेव खादितुम् इच्छति।" तदनन्तरं सः लोमशिकायै निखिलां कथां न्यवेदयत्।

लोमशिका चञ्चलम् अकथयत्-बाढम्, त्वं जालं प्रसारय। पुनः सा व्याघ्रम् अवदत्-केन प्रकारेण त्वम् एतस्मिन् जाले बद्धः इति अहं प्रत्यक्षं द्रष्टुमिच्छामि। 

व्याघ्रः तद् वृत्तान्तं प्रदर्शयितुं तस्मिन् जाले प्राविशत्। लोमशिका पुनः अकथयत्-सम्प्रति पुनः पुनः कूर्दनं कृत्वा दर्शय। सः तथैव समाचरत्। अनारतं कूर्दनेन सः श्रान्तः अभवत्। जाले बद्धः सः व्याघ्रः क्लान्तः 

सन् निःसहायो भूत्वा तत्र अपतत् प्राणभिक्षामिव च अयाचत। लोमशिका व्याघ्रम् अवदत् सत्यं त्वया भणितम् ‘सर्वः स्वार्थं समीहते।’


शब्दार्थाः

व्याधः - शिकारी, बहेलिया

स्वीयाम् - स्वयं की

दौर्भाग्यात् - दुर्भाग्य से

बद्धः - बँधा हुआ

पलायनम् - पलायन करना, भाग जाना

न्यवेदयत् (नि+अवेदयत्) - निवेदन किया

मोचयिष्यसि - मुक्त करोगे/छुड़ाओगे

निरसारयत् (निः+असारयत्) - निकाला

क्लान्तः - थका हुआ

पिपासुः - प्यासा

शमय - शान्त करो/मिटाओ

बुभुक्षितः - भूखा

भणितम् - कहा

प्रक्षालयन्ति - धोते हैं

विसृज्य - छोड़कर

निवर्तन्ते - चले जाते हैं/लौटते हैं

उपगम्य - पास जाकर

विरमन्ति - विश्राम करते हैं

कुठारैः - कुल्हाड़ियों से

प्रहृत्य - प्रहार करके

छेदनम् - काटना

लोमशिका - लोमड़ी

निलीना - छुपी हुई

उपसृत्य - समीप जाकर

मातृस्वसः! - हे मौसी

समागतवती - पधारी/आई

निखिलाम् - सम्पूर्ण, पूरी

बाढम् - ठीक है, अच्छा

प्रत्यक्षम् - अपने (समक्ष) सामने

व्रृत्तान्तम् - पूरी कहानी

प्रदर्शयितुम् - प्रदर्शन करने के लिए

प्राविशत् (प्र+अविशत्) - प्रवेश किया

कूर्दनम् - उछल-कूद

अनारतम् - लगातार

श्रान्तः - थका हुआ

प्रत्यावर्तत (प्रति+आ+अवर्तत) - लौट आया


अभ्यासः

1. एकपदेन उत्तरं लिखत-

(क) व्याधस्य नाम किम् आसीत्?

(ख) चञ्चलः व्याघ्रं कुत्र दृष्टवान्?

(ग) कस्मै किमपि अकार्यं न भवति।

(घ) बदरी-गुल्मानां पृष्ठे का निलीना आसीत्?

(ङ) सर्वः किं समीहते?

(च) निःसहायो व्याधः किमयाचत?

2. पूर्णवाक्येन उत्तरत-

(क) चञ्चलेन वने किं कृतम्?

(ख) व्याघ्रस्य पिपासा कथं शान्ता अभवत्?

(ग) जलं पीत्वा व्याघ्रः किम् अवदत्?

(घ) चञ्चलः ‘मातृस्वसः!’ इति कां सम्बोधितवान्?

(ङ) जाले पुनः बद्धं व्याघ्रं दृष्ट्वा व्याधः किम् अकरोत्?

3. अधोलिखितानि वाक्यानि कः/का कं/कां प्रति कथयति-


कः/का  कं/कां
यथा - इदानीम् अहं त्वां खादिष्यामि।
व्याघ्रः
व्याधम्
(क) कल्याणं भवतु ते।
............ ............
(ख) जनाः मयि स्नानं कुर्वन्ति।
............ ............
(ग) अहं त्वत्कृते धर्मम् आचरितवान् त्वया मिथ्या भणितम्।
............ ............
(घ) यत्र कुत्रापि छेदनं कुर्वन्ति।
............ ............
(ङ) सम्प्रति पुनः पुनः कूर्दनं कृत्वा दर्शय।
............ ............

4. रेखांकित पदमाधृत्य प्रश्ननिर्माण-

(क) व्याधः व्याघ्रं जालात् बहिः निरसारयत्।

(ख) चञ्चलः वृक्षम् उपगम्य अपृच्छत्।

(ग) व्याघ्रः लोमशिकायै निखिलां कथां न्यवेदयत्।

(घ) मानवाः वृक्षाणां छायायां विरमन्ति।

(ङ) व्याघ्रः नद्याः जलेन व्याधस्य पिपासामशमयत्।

5. मञ्जूषातः पदानि चित्वा कथां पूरयत-

वृद्धः   कृतवान्   अकस्मात्   दृष्ट्वा मोचयितुम्   साट्टहासम् क्षुद्रः   तर्हि स्वकीयैः  कर्तनम्


एकस्मिन् वने एकः ................... व्याघ्रः आसीत्। सः एकदा व्याधेन विस्तारिते जाले बद्धः अभवत्। सः बहुप्रयासं ................... किन्तु जालात् मुक्तः नाभवत्। ................... तत्र एकः मूषकः समागच्छत्। बद्धं व्याघ्रं ................... सः तम् अवदत्-अहो! भवान् जाले बद्धः। अहं त्वां ................... इच्छामि। तच्छ्रुत्वा व्याघ्रः ..............अवदत्-अरे! त्वं ........... जीवः मम साहाय्यं करिष्यसि। यदि त्वं मां मोचयिष्यसि ...................अहं त्वां न हनिष्यामि। मूषकः ................... लघुदन्तैः तज्जालस्य ................... कृत्वा तं व्याघ्रं बहिः कृतवान्।

6. यथानिर्देशमुत्तरत-

(क) सः लोमशिकायै सर्वां कथां न्यवेदयत् - अस्मिन् वाक्ये विशेषणपदं किम्?

(ख) अहं त्वत्कृते धर्मम् आचरितवान् - अत्र अहम् इति सर्वनामपदं कस्मै प्रयुक्तम्?

(ग) ‘सर्वः स्वार्थं समीहते’, अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?

(घ) सा सहसा चञ्चलमुपसृत्य कथयति - वाक्यात् एकम् अव्ययपदं चित्वा लिखत।

(ङ) ‘का वार्ता? माम् अपि विज्ञापय’ - अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्? क्रियापदस्य पदपरिचयमपि लिखत।

7. (अ) उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयत-



एकवचनम्   द्विवचनम् 
बहुवचनम्
यथा- मातृ (प्रथमा)   माता   मातरौ 
मातरः
स्वसृ (प्रथमा) ...........   ........... 
...........
मातृ (तृतीया) मात्रा   मातृभ्याम् 
मातृभिः
स्वसृ (तृतीया) ...........   ........... 
...........
स्वसृ (सप्तमी) स्वसरि   स्वस्रोः
स्वसृषु
मातृ (सप्तमी) ...........   ...........
...........
स्वसृ (षष्ठी) स्वसुः  स्वस्रोः 
स्वसृृणाम्
मातृ (षष्ठी)
...........   ........... 
...........

पदानि = धातुः       प्रत्ययः

यथा-गन्तुम् = गम् + तुमुन्

द्रष्टुम्    = .............. + .............

करणीयम्  = .............. + .............

पातुम् = .............. + .............

खादितुम् = .............. + .............

कृत्वा = .............. + .............

योग्यता-विस्तारः

परधान और उनकी कलापरम्परा-परधान मुख्यतः गौंड राजाओं की वंशावली और कथा के गायक थे। गौंड राज्य के समाप्त होने पर ये गायक अपनी गायी जाने वाली कथाओं पर चित्र बनाने लगे। इस समुदाय की कथाओं और चित्रकला के बारे में और अधिक जानने के लिए पुस्तक ‘जनगढ़ कलम’ (वन्या प्रकाशन, भोपाल) देखी 

जा सकती है। प्रस्तुत कथा के संकलन-कर्ता हिन्दी के सुप्रसिद्ध लेखक श्री उदयन वाजपेयी हैं।

लोककथाओं में जीवन की रंग-बिरंगी तस्वीर मिलती है। दिलचस्प बात यह है कि लोककथाएँ किसी एक भाषा या इलाके तक सीमित नहीं रहतीं। उन्हें कहने वाले जगह-जगह घूमते हैं इसलिए रूप और वर्णन में हेर-फेर के साथ दूसरी जगहों में भी मिल जाती हैं। क्षेत्र विशेष की संस्कृति की झलक उनको अनूठा बनाती है। स्थान और काल के अनुसार लोककथाओं की नई-नई व्याख्याएँ होती रहती हैं। इस क्रम में उनमें परिवर्तन भी होता है।


RELOAD if chapter isn't visible.