त्रायोदशः पाठः अमृृतं संस्कृतमृृृृृृ ्््््््् इकारान्तस्त्राीलिघõः विश्वस्य उपलब्धसु भाषासु संस्कृतभाषा प्राचीनतमा भाषास्ित। भाषेयं अनेकाषांभाषाणां जननी मता। प्राचीनयोः ज्ञानविज्ञानयोः निध्िः अस्यां सुरक्ष्िातः। संस्कृतस्यमहत्त्वविषये केनापि कथ्िातम् - ‘भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा’। इयं भाषा अतीव वैज्ञानिकी। केचन कथयन्ित यत् संस्कृतमेव सघõणकस्य कृते सवोर्त्तमा भाषा। अस्याः वाघ्मयं वेदैः, पुराणैः, नीतिशास्त्रौः चिकित्साशास्त्रादिभ्िाश्च समृ(मस्ित। कालिदासादीनां विश्वकवीनां काव्यसौन्दयर्म् अनुपमम्। कौटिल्यरचितम् अथर्शास्त्रां जगति प्रसि(मस्ित। गण्िातशास्त्रो शून्यस्य प्रतिपादनं सवर्प्रथमम् आयर्भटः अकरोत्। चिकित्साशास्त्रो चरकसुश्रुतयोः योगदानं विश्वप्रसि(म्। संस्कृते यानि अन्यानि शास्त्राण्िा विद्यन्ते तेषु वास्तुशास्त्रां, रसायनशास्त्रां, खगोलविज्ञानं, ज्योतिषशास्त्रां, विमानशास्त्राम् इत्यादीनि उल्लेखनीयानि। संस्कृते विद्यमानाः सूक्तयः अभ्युदयाय प्रेरयन्ित, यथा - सत्यमेव जयते, वसुध्ैव वुफटुम्बकम्, विद्यया{मृतमश्नुते, योगः कमर्सु कौशलम् इत्यादयः। सवर्भूतेषु आत्मवत् व्यवहारं कतु±संस्कृतभाषा सम्यव्फ श्िाक्षयति। केचन कथयन्ित यत् संस्कृतभाषायां केवलं धमिर्वंफसाहित्यम् वतर्ते - एषा धारणा समीचीना नास्ित। संस्कृतग्रन्थेषु मानवजीवनाय विविधः विषयाः समाविष्टाः सन्ित। महापुरुषाणां अमृतं संस्कृतम् मतिः, उत्तमजनानां ध्ृतिः सामान्यजनानां जीवनप(तिः च वण्िार्ताः सन्ित। अतः अस्माभ्िाःसंस्कृतम् अवश्यमेव पठनीयम्। तेन मनुष्यस्य समाजस्य च परिष्कारः भवेत्। उक्त×च - अमृतं संस्कृतं मित्रा ! सरसं सरलं वचः । भाषासु महनीयं यद् ज्ञानविज्ञानपोषकम् ।। शब्दाथार्ः भाषेयम् ;भाषा$इयम्द्ध - यह भाषा जीपे संदहनंहम मता - मानी गइर् है पे ंबबमचजमक निध्िः - खजाना जतमंेनतम विचायर् - विचार कर बवदेपकमतपदह वाघ्मयम् - साहित्य सपजमतंजनतम अनुपमम् - अतुलनीय पदबवउचंतंइसम जगति - संसार में पद जीम ूवतसक रसायनशास्त्राम् - रसायन शास्त्रा बीमउपेजतल खगोलविज्ञानम् - अन्तरिक्षविज्ञान ंेजतवदवउल धृतिः - ध्ैयर् चंजपमदबम पोषकम् - समथर्क ेनचचवतजमत रुचिरा - द्वितीयो भागः अभ्यासः 1उपलब्धसु सघणकस्यõचिकित्साशास्त्राम् वैश्िाष्ट्यम् भूगोलशास्त्राम् वाघ्मये विद्यमानाः अथर्शास्त्राम् 2;कद्ध का भाषा प्राचीनतमा? ;खद्ध शून्यस्य प्रतिपादनं कः अकरोत्? ;गद्ध कौटिल्येन रचितं शास्त्रां किम्? ;घद्ध कस्याः भाषायाः काव्यसौन्दयर्म् अनुपमम्? ;घद्ध काः अभ्युदयाय प्रेरयन्ित? 3;कद्ध सग्णकस्य कृते सवोर्त्तमा भाषा का? ;खद्ध संस्कृतस्य वाघ्मयं वैफः समृ(मस्ित? ;गद्ध संस्कृतं विंफ श्िाक्षयति? ;घद्ध अस्माभ्िाः संस्कृतं किमथ± पठनीयम् ? अमृतं संस्कृतम् 4गति ;प्रथमाद्ध गतिः गती गतयः मति ;प्रथमाद्ध मतयः बुि ;द्वितीयाद्ध बुिम् बु(ी बु(ीः प्रीति ;द्वितीयाद्ध प्रीती नीति ;तृतीयाद्ध नीत्या नीतिभ्याम् नीतिभ्िाः शान्ित ;तृतीयाद्ध शान्ितभ्िाः मति ;चतुथीर्द्ध मत्यै/मतये मतिभ्याम् मतिभ्यः ......../...............प्रकृति ;चतुथीर्द्ध प्रकृतिभ्याम् कीतिर् ;प×चमीद्ध कीत्यार्ः/कीतेर्ः कीतिर्भ्याम् कीतिर्भ्यः ......../...............गीति ;प×चमीद्ध गीतिभ्याम् सूक्ित ;षष्ठीद्ध सूक्तेः/सूक्त्याः सूक्त्योः सूक्तीनाम् ......../................कृति ;षष्ठीद्ध कृतीनाम् ध्ृति ;सप्तमीद्ध ध्ृतौ/ध्ृत्याम् ध्ृत्योः ध्ृतिषु भीतौ/.......................भीति ;सप्तमीद्ध मति ;सम्बोध्नद्ध हे मते! हे मती! हे मतयः! रुचिरा - द्वितीयो भागः 5;कद्ध संस्कृते ज्ञानविज्ञानयोः निध्िः सुरक्ष्िातो{स्ित। ;खद्ध संस्कृतमेव सघणकस्य कृते सवोर्त्तमा भाषा।õ;गद्ध शल्यियायाः वणर्नं संस्कृतसाहित्ये अस्ित। ;घद्ध वरिष्ठान् प्रति अस्माभ्िाः पि्रयं व्यवहत्तर्व्यम्। 6पदानि विभक्ितः वचनम् यथा - संस्कृतेः षष्ठी एकवचनम् गतिः नीतिम् सूक्तयः शान्त्या प्रीत्यै मतिषु 7क ख कौटिल्येन अभ्युदयाय प्रेरयन्ित। चिकित्साशास्त्रो ज्ञानविज्ञानपोषकम्। शून्यस्य आविष्कतार् अथर्शास्त्रां रचितम्। संस्कृतम् चरकसुश्रुतयोः योगदानम्। सूक्तयः आयर्भटः।

>Chap-13_N>

ruchiraBhag2-013


त्रयोदशः पाठः

अमृतं संस्कृतम् imageedit_1_4074632193

इकारान्तस्त्रीलिङ्गः

विश्वस्य उपलब्धासु भाषासु संस्कृतभाषा प्राचीनतमा भाषास्ति। भाषेयं अनेकाषां भाषाणां जननी मता। प्राचीनयोः ज्ञानविज्ञानयोः निधिः अस्यां सुरक्षितः। संस्कृतस्य महत्त्वविषये केनापि कथितम् - ‘भारतस्य प्रतिष्ठे द्वे संस्कृतं संस्कृतिस्तथा’।

इयं भाषा अतीव वैज्ञानिकी। केचन कथयन्ति यत् संस्कृतमेव सङ्गणकस्य कृते सर्वोत्तमा भाषा। अस्याः वाङ्मयं वेदैः, पुराणैः, नीतिशास्त्रैः चिकित्साशास्त्रादिभिश्च समृद्धमस्ति। कालिदासादीनां विश्वकवीनां काव्यसौन्दर्यम् अनुपमम्। कौटिल्यरचितम् अर्थशास्त्रं जगति प्रसिद्धमस्ति। गणितशास्त्रे शून्यस्य प्रतिपादनं सर्वप्रथमम् आर्यभटः अकरोत्। चिकित्साशास्त्रे चरकसुश्रुतयोः योगदानं विश्वप्रसिद्धम्। संस्कृते यानि अन्यानि शास्त्राणि विद्यन्ते तेषु वास्तुशास्त्रं, रसायनशास्त्रं, खगोलविज्ञानं, ज्योतिषशास्त्रं, विमानशास्त्रम् इत्यादीनि उल्लेखनीयानि।

संस्कृते विद्यमानाः सूक्तयः अभ्युदयाय प्रेरयन्ति, यथा - सत्यमेव जयते, वसुधैव कुटुम्बकम्, विद्ययाऽमृतमश्नुते, योगः कर्मसु कौशलम् इत्यादयः। सर्वभूतेषु आत्मवत् व्यवहारं कर्तुं संस्कृतभाषा सम्यक् शिक्षयति।

केचन कथयन्ति यत् संस्कृतभाषायां केवलं धार्मिकं साहित्यम् वर्तते- एषा धारणा समीचीना नास्ति। संस्कृतग्रन्थेषु मानवजीवनाय विविधाः विषयाः समाविष्टाः सन्ति। महापुरुषाणां मतिः, उत्तमजनानां धृतिः सामान्यजनानां जीवनपद्धतिः वर्णिताः सन्ति। अतः अस्माभिः संस्कृतम् अवश्यमेव पठनीयम्। तेन मनुष्यस्य समाजस्य परिष्कारः भवेत्।

उक्तञ्च-

अमृतं संस्कृतं मित्र !                                       

सरसं सरलं वचः ।

भाषासु महनीयं यद्                              

ज्ञानविज्ञानपोषकम् ।।


शब्दार्थाः


भाषेयम् (भाषा+इयम्)  - यह भाषा
this language
मता
- मानी गई है
is accepted
निधिः
- खजाना
treasure
विचार्य
 - विचार कर
considering
वाङ्मयम् 
- साहित्य
 literature
अनुपमम्
- अतुलनीय
incomparable
जगति
- संसार में
in the world
रसायनशास्त्रम् - रसायन शास्त्र
chemistry
खगोलविज्ञानम्
- अन्तरिक्षविज्ञान
astronomy
धृतिः
- धैर्य
patience
पोषकम्
- समर्थक
supporter
Captureexe
1. उच्चारणं कुरुत-
उपलब्धासु सङ्गणकस्य

चिकित्साशास्त्रम् वैशिष्ट्यम्

भूगोलशास्त्रम् वाङ्मये

विद्यमानाः अर्थशास्त्रम्

2. प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखत-

(क) का भाषा प्राचीनतमा?

(ख) शून्यस्य प्रतिपादनं कः अकरोत्?

(ग) कौटिल्येन रचितं शास्त्रं किम्?

(घ) कस्याः भाषायाः काव्यसौन्दर्यम् अनुपमम्?

(ङ) काः अभ्युदयाय प्रेरयन्ति?

3. प्रश्नानाम् उत्तराणि एकवाक्येन लिखत-

(क) सङ्गणकस्य कृते सर्वोत्तमा भाषा का?

(ख) संस्कृतस्य वाङ्मयं कैः समृद्धमस्ति?

(ग) संस्कृतं किं शिक्षयति?

(घ) अस्माभिः संस्कृतं किमर्थं पठनीयम् ?

4. इकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दरूपम् अधिकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत-


गति (प्रथमा)
गतिः
गती
 गतयः
मति (प्रथमा)
 ........
 ........
मतयः
बुद्धि (द्वितीया)
बुद्धिम्
बुद्धी
बुद्धीः
प्रीति (द्वितीया)
 ........
प्रीती
 ........
नीति (तृतीया)
 नीत्या
नीतिभ्याम्
  नीतिभिः
शान्ति (तृतीया)
........
........
शान्तिभिः
मति (चतुर्थी)
मत्यै/मतये
 मतिभ्याम्
 मतिभ्यः
प्रकृति (चतुर्थी)
 ......../........
प्रकृतिभ्याम्
........
कीर्ति (पञ्चमी)
कीर्त्याः/कीर्तेः
कीर्तिभ्याम्
कीर्तिभ्यः
गीति (पञ्चमी)
......../........
गीतिभ्याम्
 ........
सूक्ति (षष्ठी)
सूक्तेः/सूक्त्याः
सूक्त्योः
सूक्तीनाम्
कृति (षष्ठी)
......../........
 ........ 
 कृतीनाम्
धृति (सप्तमी)
धृतौ/धृत्याम्
धृत्योः
 धृतिषु
भीति (सप्तमी) 
भीतौ/.......
 ........
 ........
मति (सम्बोधन)
 हे मते!
 हे मते!
हे मतयः!


5. रेखाङ्कितानि पदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) संस्कृते ज्ञानविज्ञानयोः निधिः सुरक्षितोऽस्ति।

(ख) संस्कृतमेव सङ्गणकस्य कृते सर्वोत्तमा भाषा।

(ग) शल्यक्रियायाः वर्णनं संस्कृतसाहित्ये अस्ति।

(घ) वरिष्ठान् प्रति अस्माभिः प्रियं व्यवहर्त्तव्यम्।

6. उदाहरणानुसारं पदानां विभक्तिं वचनञ्च लिखत-


पदानि
विभक्तिः
  वचनम्
यथा-संस्कृतेः
षष्ठी 
एकवचनम्
गतिः
..............
..............
नीतिम्
..............
..............
सूक्तयः
..............
..............
शान्त्या
..............
..............
प्रीत्यै
..............
..............
मतिषु
..............

..............
7. यथायोग्यं संयोज्य लिखत-

 ख
कौटिल्येन
अभ्युदयाय प्रेरयन्ति।
चिकित्साशास्त्रे
 ज्ञानविज्ञानपोषकम्।
शून्यस्य आविष्कर्ता
अर्थशास्त्रं रचितम्।
संस्कृतम्
चरकसुश्रुतयोः योगदानम्।
सूक्तयः
आर्यभटः।


ध्यातव्यम्

अस्मिन् पाठे संस्कृति-स्मृति-नीति-सूक्ति-परिस्थिति-पद्धति-दृष्टि-धृति-शान्ति- प्रीति-इत्यादयः शब्दाः प्रयुक्ताः सन्ति। एते शब्दाः गति- मति-शब्दवत् स्त्रीलिङ्ग प्रयुक्ताः भवन्ति।

एतेषां शब्दानां चतुर्थी-पञ्चमी-षष्ठी-सप्तमी-विभक्तीनामेकवचने द्वे द्वे रूपे भवतः। यथा-गत्यै-गतये, गत्याः-गतेः, गत्याम्-गतौ।


गणितशास्त्रम्
- Mathematics; Comprises Arithmetic, Algebra and Geometry
चिकित्साशास्त्रम्  - Medical Science (Administering remedies or medicine)
वास्तुशास्त्रम्
- Architecture
रसायनशास्त्रम्  - Chemistry
ज्योतिषशास्त्रम्  - Astronomy
विमानशास्त्रम् - Aeronautics

RELOAD if chapter isn't visible.